Ο άνθρωπος που αγκάλιασε με τις εμπνεύσεις του το ίδιο το σύμπαν, ένας πρωτοπόρος και οραματιστής της παγκόσμιας ηλεκτρονικής μουσικής, ο Βαγγέλης Παπαθανασίου “επιστρέφει” μέσα από ένα μοναδικό αφιέρωμα σ’ έναν τόπο ιερό, στον Τύμβο του Μαραθώνα. Ο ΣΕΓΑΣ αφιερώνει την Τελετή Έναρξης του φετινού Μαραθωνίου της Αθήνας (Σάββατο 7 Νοεμβρίου στις 12.30) στον μεγάλο Έλληνα δημιουργό και στη σπουδαία κληρονομιά του.
Ο ακριβοθώρητος μουσουργός κατάφερε στο έργο του ν’ αφαιρέσει τα όρια από τον χρόνο και να σμίξει το παρελθόν με το μέλλον με απόλυτη αρμονία, η οποία ήταν το ζητούμενο σε κάθε πράξη του. Θυμίζει ότι η αρχαιότητα μέσα από τις αξίες και τiς διδαχές της δεν είναι μακρινή και ίσως το μέλλον δεν είναι τόσο άγνωστο. Η μουσική του διαχρονικά έχει μια σχέση που μοιάζει συγγενική με τους ιστορικούς τόπους της Ελλάδας και το ίδιο αναμένεται να συμβεί και με τις έξι εμβληματικές συνθέσεις του που θα παρουσιάσει η Ορχήστρα Σύγχρονης Μουσικής της ΕΡΤ με τον μαέστρο, Στάθη Σούλη, στον Μαραθώνα.
Η ιστορία πίσω από τα έξι έργα που θα ακουστούν στην Τελετή
Η μουσική αφήγηση αρχίζει με το “Mythodea – Movement 1”, από το μεγαλειώδες έργο “Mythodea” που συνδέθηκε με την αποστολή Mars Odyssey της NASA. Η ιστορική παρουσίασή του πραγματοποιήθηκε το 2001 στον Ναό του Ολυμπίου Διός, στην Αθήνα, στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας. Ένα έργο που συμβολίζει την αέναη επιθυμία του ανθρώπου να υπερβεί τα όριά του, όπως ακριβώς συμβαίνει και στον Μαραθώνιο.
Ακολουθεί το “L’Enfant” μια σύνθεση με ιδιαίτερη θέση στην ιστορία του κινηματογράφου και του αθλητισμού. Αρχικά, προοριζόταν να συνοδεύσει τη θρυλική σκηνή της ταινίας “Chariots of Fire”, με τους αθλητές να τρέχουν στην παραλία του Σεντ Άντριους στη Σκωτία. Ωστόσο, ο Παπαθανασίου επέμενε να μην είναι αυτό το κομμάτι που θα “ντύσει” τη σκηνή και εντέλει δικαιώθηκε πανηγυρικά μ’ ένα Όσκαρ. Η επιλογή αντικαταστάθηκε από το ομώνυμο εμβληματικό θέμα, ενώ το “L’Enfant” διατήρησε τη θέση του μέσα στην ταινία.
Το “Light and Shadow” και το το “Conquest of Paradise” από την κινηματογραφική μουσική της ταινίας “1492: Conquest of Paradise”, μας μεταφέρουν σε μια άλλη μεγάλη ιστορική διαδρομή. Η ταινία του Ρίντλεϊ Σκοτ “1492: Conquest of Paradise” είχε θέμα το ταξίδι του Χριστόφορου Κολόμβου. Ωστόσο, και αυτά τα μουσικά κομμάτια έγιναν σπουδαίες επιτυχίες ιδιαίτερα όταν συνδέθηκαν με τον αθλητισμό και κατάφεραν να ξεπεράσουν τη φήμη του ίδιου του φιλμ.
Θ’ ακουστεί επίσης το επικό “Titans”, από την ταινία “Alexander” του Όλιβερ Στόουν, ο οποίος είχε πείσει τότε τον Παπαθανασίου να επιστρέψει στη μουσική επένδυση ταινιών. Η αρχαία ελληνική ιστορία και η μορφή του Μεγάλου Αλεξάνδρου ήταν το ιδανικό “προσκλητήριο” σε αυτό το κάλεσμα του σκηνοθέτη.
Η Τελετή θα κορυφωθεί με το “Chariots of Fire”, το έργο που αποτελεί ίσως την πιο εμβληματική μουσική αναφορά στην ιστορία του παγκόσμιου αθλητισμού. Η σύνθεση γράφτηκε για την ομώνυμη βραβευμένη με Όσκαρ ταινία του 1981, η οποία αφηγείται την αληθινή ιστορία δύο Βρετανών αθλητών, του Χάρολντ Έιμπραχαμς και του Έρικ Λίντελ και την προσπάθειά τους στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Παρισιού το 1924. Η μουσική του Παπαθανασίου έγινε παγκόσμιο σύμβολο του Ολυμπισμού, της ευγενούς άμιλλας και της δύναμης της ανθρώπινης προσπάθειας. Πηγή έμπνευσης για την εν λόγω σύνθεση ήταν ο δρομέας πατέρας του.
Η σχέση του Βαγγέλη Παπαθανασίου με τον αθλητισμό είχε εκφραστεί και μέσα από την προσωπική του δημιουργική παρουσία. Το 1997 διηύθυνε την τελετή έναρξης του Παγκόσμιου Πρωταθλήματος Στίβου της IAAF στο Παναθηναϊκό Στάδιο.
Στάθης Σούλης: “Γαλαξιακές μουσικές”
Στον Μαραθώνα, λοιπόν, τα έργα του αποκτούν ξεχωριστό συμβολισμό. Η αρχαία ιστορία συναντά τον σύγχρονο αθλητισμό, η μνήμη των Μαραθωνομάχων ακουμπά στην προσπάθεια των σημερινών δρομέων και η μουσική γίνεται ο κοινός τόπος όλων των ανθρώπινων αγώνων.
“Διαλέξαμε την αφρόκρεμα των έργων του Βαγγέλη Παπαθανασίου, αν και αυτό είναι δύσκολο να γίνει επειδή έχει γράψει τα πάντα! Προσπαθήσαμε η επιλογή των κομματιών να ταιριάζει στο ύφος της Τελετής και του χώρου. Εμβατηριακές, επικές συνθέσεις. Ο Παπαθανασίου ήταν ένα πολυδιάστατο ταλέντο που μάς έδωσε πολύ ξεχωριστές, “γαλαξιακές” μουσικές”, τόνισε ο μαέστρος της Ορχήστρας της ΕΡΤ, κ. Σούλης.
Ο κοσμοναύτης της μουσικής – Από τον Βόλο στο Άπειρο
Ο Στρατής Μυριβήλης ήταν ο πρώτος μάρτυρας που κατέγραψε επίσημα το σπάνιο ταλέντο του Βαγγέλη Παπαθανασίου. Σ’ ένα… καλό συναπάντημα -σωστό φιλοτέχνημα της μοίρας- τον γνώρισε όταν ακόμα ο παγκοσμίου φήμης μουσικός φορούσε κοντά παντελονάκια. Τον συνάντησε κατά τη διάρκεια του οδοιπορικού για το βιβλίο του “Απ’ την Ελλάδα”.
“Ανάμεσα στις ευχάριστες εκπλήξεις που με περίμεναν στο Βόλο, ήταν και ένα παιδάκι έξι ή εξίμησυ χρονώ, που ανακάλυψα προικισμένο με το θείο δώρο του ταλέντου. Ο μικρός αυτός με τις ποδίτσες της πρώτης δημοτικού, και με τα γκρίζα γελαστά ματάκια του, είναι από τώρα ένας αυτοδίδαχτος μικροσκοπικός συνθέτης. Μου έπαιξε στο πιάνο δύο συνθέσεις του που με κατέπληξαν. Μία την έλεγε “Οι καμπάνες” και την άλλη “Ο χορός”. Πρέπει να δει κανείς τα μικροσκοπικά δακτυλάκια του να αγωνίζονται να πιάσουν τις θαυμάσιες συγχορδίες που κανείς δεν του δίδαξε, πρέπει να ακούσει τους χρωματισμούς και τα χαριτωμένα ευρήματα του, για να καταλάβει το νόημα του Ευαγγελιστού που είπε “Πνεύμα ο θεός και όπου θέλει πνει”. Για να δούμε, τι επιφυλάσσει η μοίρα σε τούτο το Βολιωτάκι.Τον πήρα στα γόνατά μου και τον ρώτησα «γιατί αυτό το κομμάτι το ονόμασες “Οι καμπάνες”, Βάγγο;» Και ο Βάγγος τύλιξε στον λαιμό μου τα χεράκια του, με κοίταξε με απορία και απάντησε χαμογελώντας: «Δεν ξέρω. Έτσι!»”.
Ο Μυριβήλης, χωρίς να το γνωρίζει, είχε αντικρίσει τότε ένα παιδί που εξελίχθηκε σε μια από τις σημαντικότερες μορφές της μουσικής του εικοστού αιώνα. Αυτόν τον αυτοδίδαχτο συνομιλητή της οικουμενικής μουσικής και του σύμπαντος, τον Βαγγέλη Παπαθανασίου θα τιμήσει ο ΣΕΓΑΣ στην Τελετή Έναρξης του Μαραθωνίου το Σάββατο 7 Νοεμβρίου, στον Τύμβο του Μαραθώνα.
Ο παγκόσμιος Vangelis -γιος του Οδυσσέα και της Φωτεινής- γεννήθηκε στις 29 Μαρτίου 1943 στην Αγριά του Βόλου και το 1955, ύστερα από τον καταστροφικό σεισμό που έπληξε τη Μαγνησία, η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Όταν ήταν τεσσάρων ετών άρχισε να δημιουργεί μουσική στο οικογενειακό πιάνο, ενώ στα έξι παρουσίασε δημόσια δικές του συνθέσεις. Δεν ακολούθησε τη συνηθισμένη οδό της μουσικής εκπαίδευσης. Η μουσική, για εκείνον ήταν κάτι που έπρεπε από μια εσωτερική πηγή που ο ίδιος αποκαλούσε “μνήμη”.
Η ζηλευτή διαδρομή
Ο παγκόσμιος Vangelis -στα χρόνια της νεότητάς του- πειραματίστηκε με διαφορετικά μουσικά είδη. Συμμετείχε στους Forminx, ένα από τα σημαντικότερα ελληνικά συγκροτήματα της δεκαετίας του 1960. Το 1968 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, όπου δημιούργησε μαζί με τον Ντέμη Ρούσσο και άλλους μουσικούς τους Aphrodite’s Child. Το συγκρότημα γνώρισε διεθνή επιτυχία.
Αργότερα, άρχισε να διαμορφώνει έναν ήχο που δεν έμοιαζε με κανένα άλλο. Πρωτοπόρος της ηλεκτρονικής μουσικής κατέκτησε τον πλανήτη με τα συνθεσάιζερ. Το 1975 εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο και δημιούργησε το Nemo Studios και το 1981 ήρθε η παγκόσμια αναγνώριση με τη μουσική της ταινίας “Chariots of Fire” (“Οι δρόμοι της φωτιάς”). Η μουσική του τιμήθηκε με το Όσκαρ Καλύτερης Πρωτότυπης Μουσικής, μια ιστορική διάκριση για την ελληνική δημιουργία που προέκυψε έπειτα από τη δική του επιμονή, δεδομένου ότι οι συντελεστές είχαν επιλέξει άλλο μουσικό κομμάτι ως κεντρικό θέμα της ταινίας. Το “Chariots of Fire” αγκαλιάστηκε από το Ολυμπιακό κίνημα περισσότερο από κάθε άλλη μουσική και ταυτίστηκε με τους Ολυμπιακούς Αγώνες.
Και δεν σταμάτησε εκεί. Ακολούθησε το “Blade Runner” και το “1492: Conquest of Paradise” που εξακολουθεί να εμπνέει ανθρώπους σε ολόκληρο τον κόσμο, ιδιαίτερα στον αθλητισμό.
Όμως ο Βαγγέλης Παπαθανασίου δεν ήταν μόνο μουσικός, ασχολήθηκε με τη ζωγραφική με την ίδια αφοσίωση και για πολλά χρόνια κράτησε τα εικαστικά του έργα μακριά από τη δημόσια θέα, μέχρι που στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα άρχισαν να παρουσιάζονται σε μεγάλες εκθέσεις. Στη ζωγραφική, όπως και στη μουσική, αναζητούσε την κίνηση, το φως, την ενέργεια και την αρμονία.
Η δημιουργική του πορεία δεν είχε όρια. Συνέθεσε για τον κινηματογράφο, το θέατρο και το μπαλέτο και δημιούργησε έργα που ένωναν την ηλεκτρονική μουσική με την παράδοση που λάτρευε.
Βαγγέλης, ad astra
Ιδιαίτερη θέση στη ζωή και στο έργο του κατείχε το Διάστημα. Η έλξη του προς το Σύμπαν χαρακτηρίστηκε από την εμβληματική δημιουργία του, τη “Mythodea”. Το 2001 παρουσίασε αυτό το μεγαλειώδες μουσικό έργο που συνδέθηκε με την εξερεύνηση του Άρη από τη NASA. Το 2016, εμπνευσμένος από την αποστολή Rosetta της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Υπηρεσίας, δημιούργησε το ομώνυμο άλμπουμ, αφιερωμένο στο συναρπαστικό ταξίδι της ανθρωπότητας προς τον κομήτη 67P/Churyumov–Gerasimenko και το 2021 ακολούθησε το “Juno to Jupiter” (Από την Ήρα προς τον Δία), εμπνευσμένο από την εξερεύνηση του πλανήτη Δία.
Το Σύμπαν τού “ανταπέδωσε” αυτή την αγάπη. Του χάρισε κάτι που ελάχιστοι άνθρωποι μπορούν να διεκδικήσουν: ένα αστέρι στον ουρανό με το όνομά του. Το Minor Planet Center της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης έδωσε το όνομά του σ’ έναν αστεροειδή, τον 6354 Vangelis. Αυτό το φωτεινό άστρο θα μπορούσε να θεωρηθεί μια συμπαντική δικαίωση. Ο άνθρωπος που έφτιαξε ουράνια μουσική απέκτησε κι ο ίδιος μια θέση στον ουράνιο χάρτη.
Οι τιμές που έλαβε υπήρξαν πολλές και διεθνείς. Εκτός από το Όσκαρ, τιμήθηκε με το Παράσημο του Ταξιάρχη του Φοίνικος από την Ελληνική Δημοκρατία, με τον τίτλο του Διοικητή του Τάγματος των Τεχνών και των Γραμμάτων και του Ιππότη της Λεγεώνας της Τιμής από τη Γαλλία. Η NASA τον τίμησε με το Μετάλλιο Δημόσιας Συνεισφοράς, ενώ η Ευρωπαϊκή Διαστημική Υπηρεσία αναγνώρισε τη συμβολή του στην αποστολή Rosetta.
Στις 17 Μαΐου 2022, στο Παρίσι, ολοκληρώθηκε η επίγεια διαδρομή του, η επουράνια θα συνεχίζεται όσο λάμπει ο 6354 Vangelis.. Ο Παπαθανασίου έφυγε από τη ζωή σε ηλικία εβδομήντα εννέα ετών, αφήνοντας πίσω του έναν κόσμο που εξακολουθεί να τον ακούει, να θαυμάζει το έργο του και τη μουσική ιδιοφυΐα του και να ξεσηκώνει την ψυχή του στους “Δρόμους της Φωτιάς”.
