Κάθε χρόνο, το βράδυ της 23ης Ιουνίου, λίγο πριν από τη γιορτή του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, η Ελλάδα φωτίζεται από δεκάδες πυρές. Σε πλατείες, αυλές και γειτονιές, άνθρωποι κάθε ηλικίας πηδούν πάνω από τις φωτιές του Αϊ-Γιάννη, αναβιώνοντας ένα έθιμο που μοιάζει να έρχεται από τα βάθη του χρόνου. Παράλληλα, σε πολλά μέρη της χώρας διατηρείται ακόμη ο Κλήδονας, με το «αμίλητο νερό», τα φυλαχτά και τα μαντολόγια, που υπόσχονται να αποκαλύψουν τα μυστικά της τύχης και του έρωτα.
Πολλά από τα στοιχεία του Κλήδονα φαίνεται να συνδέονται με πανάρχαιες τελετουργίες γονιμότητας και ευφορίας της γης, οι οποίες τελούνταν στους πρόποδες της Ακρόπολης κατά την αρχαιότητα. Τις σχέσεις ανάμεσα στα σημερινά έθιμα και σε εκείνα του παρελθόντος, αναδεικνύει η ιστορική ερευνήτρια, ξεναγός και συγγραφέας Άρτεμις Σκουμπουρδή.
Στους πρόποδες της Ακρόπολης
Η ιστορία ξεκινά στη βόρεια κλιτύ της Ακρόπολης, εκεί όπου εκτείνεται ο αρχαίος Περίπατος. Ανάμεσα σε σπήλαια, ιερά και μονοπάτια, που χρησιμοποιούνταν επί αιώνες από τους Αθηναίους, βρισκόταν το Ιερό της Αφροδίτης εν Κήποις, ένας τόπος αφιερωμένος στη θεά του έρωτα, της γονιμότητας και της αναπαραγωγικής δύναμης της φύσης.
Η θέση του δεν ήταν τυχαία. Πολύ πριν από την επικράτηση της λατρείας της Αφροδίτης, ο χώρος φαίνεται, ότι συνδεόταν με ακόμη αρχαιότερες γυναικείες θεότητες της γονιμότητας, ήδη από τη μυκηναϊκή εποχή. Οι αρχαίοι ιεροί τόποι δεν εγκαταλείπονταν εύκολα. Αντίθετα, οι νέες λατρείες συχνά ενσωμάτωναν τις παλαιότερες, δημιουργώντας μια αδιάκοπη αλυσίδα θρησκευτικών και πολιτισμικών συμβολισμών.
Σε αυτόν τον ιερό χώρο κατέληγε μία από τις πιο αινιγματικές τελετές της αρχαιότητας: τα Αρρηφόρια.
Οι κόρες που φύλαγαν το μυστικό της πόλης
Οι Αρρηφόροι ήταν νεαρά κορίτσια αριστοκρατικών οικογενειών, ηλικίας περίπου επτά έως έντεκα ετών, τα οποία επιλέγονταν για να υπηρετήσουν τη θεά Αθηνά. Η παρουσία τους συνδεόταν με την αγνότητα, τη μετάβαση από την παιδική ηλικία στην ενηλικίωση και τη συμμετοχή στα ιερά μυστήρια της πόλης.
Κατά τη διάρκεια μιας θερινής νύχτας, κάτω από το φως της πανσελήνου, οι Αρρηφόροι αναλάμβαναν να μεταφέρουν καλάθια που περιείχαν τα λεγόμενα «άρρητα» (ά-ρητα: «αυτά που δεν λέγονται, που δεν πρέπει να κοινοποιηθούν»). Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν πως όταν μία τελετουργία κοινοποιείται χάνει την αξία της ενώ επρόκειτο για πράγματα που δεν επιτρεπόταν να ειπωθούν, να περιγραφούν ή να αποκαλυφθούν.
Οι μικρές ιέρειες ακολουθούσαν μια υπόγεια διαδρομή προς το Ιερό της Αφροδίτης. Εκεί παρέδιδαν τα καλάθια και παραλάμβαναν άλλα, εξίσου σφραγισμένα από τη σιωπή. Η τελετουργία ολοκληρωνόταν χωρίς κανείς να γνωρίζει το ακριβές περιεχόμενο των αντικειμένων που μεταφέρονταν.
Οι αρχαίοι πίστευαν ότι η μυστικότητα δεν ήταν απλώς μέρος του τελετουργικού. Ήταν η ίδια η πηγή της δύναμής του, καθώς ένα μυστήριο που αποκαλύπτεται χάνει την ιερότητά του και μαζί την αποτελεσματικότητά του.
Τι περιείχαν όμως τα περίφημα «άρρητα»;
Η απάντηση εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης. Ο σατιρικός συγγραφέας Λουκιανός αναφέρει ότι στα καλάθια υπήρχαν ψωμάκια σε σχήμα φιδιών και φαλλών, καθώς και καρποί και κλαδιά, σύμβολα που παραπέμπουν ευθέως στη γονιμότητα και στην αναπαραγωγική δύναμη της φύσης.
Νεότερες ερμηνείες, ωστόσο, προτείνουν μια πιο γήινη και ταυτόχρονα πιο ποιητική εξήγηση. Σε μια περιοχή όπως η Αττική, όπου το νερό υπήρξε διαχρονικά πολύτιμο αγαθό, η νυχτερινή δροσιά μπορούσε να θεωρηθεί δώρο ζωής. Πολλοί μελετητές εκτιμούν, ότι η τελετουργία συνδεόταν με φυτικά στοιχεία, που εκτίθεντο στη δροσιά της νύχτας, μεταφέροντας συμβολικά τη γονιμοποιό δύναμη της φύσης στη γη και στις καλλιέργειες.
Δεν είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς γιατί οι άνθρωποι απέδιδαν σχεδόν μαγικές ιδιότητες σε αυτή τη λεπτή υγρασία, που εμφανιζόταν τα καλοκαιρινά βράδια και συνέβαλλε στην επιβίωση των φυτών κατά τους άνυδρους μήνες.
Η ίδια διαδρομή, από τον μύθο στην Αντίσταση
Η υπόγεια διαδρομή των Αρρηφόρων απέκτησε έναν ακόμη συμβολισμό στη νεότερη ιστορία.
Από το ίδιο άνοιγμα της μυκηναϊκής πηγής, σύμφωνα με την παράδοση και τις ιστορικές μαρτυρίες, πέρασαν τη νύχτα της 30ής Μαΐου 1941 ο Μανώλης Γλέζος και ο Λάκης Σάντας για να κατεβάσουν τη ναζιστική σημαία από την Ακρόπολη.
Έτσι, ένας τόπος συνδεδεμένος επί χιλιετίες με μυστικές τελετές γονιμότητας και αναγέννησης μετατράπηκε σε σύμβολο εθνικής αξιοπρέπειας και αντίστασης. Η ιστορία της Ακρόπολης μοιάζει να συσσωρεύει διαρκώς νέα στρώματα μνήμης, χωρίς να χάνει ποτέ τα παλαιότερα.
Ο Κλήδονας και το «αμίλητο νερό»
Εκτός από συμβολική, η σύνδεση των Αρρηφορίων με τον Κλήδονα είναι και χρονική.
Ειδικότερα, οι αρχαίες τελετές τελούνταν στις αρχές του καλοκαιριού, σε μια περίοδο που η φύση βρισκόταν στο μεταίχμιο ανάμεσα στην ολοκλήρωση της παραγωγικής περιόδου και στην αναμονή του επόμενου κύκλου.
Την ίδια εποχή, αιώνες αργότερα, οι ελληνικές κοινότητες συνέχισαν να τελούν τελετουργίες που περιστρέφονται γύρω από το νερό, τη μαντεία, τη γονιμότητα και τον έρωτα.
Οι ανύπαντρες κοπέλες συγκέντρωναν το «αμίλητο νερό» χωρίς να ανταλλάξουν λέξη κατά τη μεταφορά του. Μέσα στο δοχείο τοποθετούσαν προσωπικά αντικείμενα, τα οποία σκεπάζονταν με κόκκινο ύφασμα και αφήνονταν όλη τη νύχτα κάτω από τον ουρανό.
Το επόμενο πρωί, η αποκάλυψη των φυλαχτών συνοδευόταν από αυτοσχέδια δίστιχα και μαντικές φράσεις. Το μέλλον, ο γάμος, η αγάπη και η τύχη γίνονταν αντικείμενο μιας λαϊκής μαντικής διαδικασίας, που διατηρείται μέχρι σήμερα σε αρκετές περιοχές της Ελλάδας.
Οι φωτιές του θερινού ηλιοστασίου
Εξίσου εντυπωσιακή είναι η επιβίωση των πυρών.
Η φωτιά θεωρούνταν από την αρχαιότητα στοιχείο καθαρμού και αναγέννησης. Οι άνθρωποι πίστευαν ότι μπορούσε να απομακρύνει τις αρνητικές δυνάμεις, να εξαγνίσει το παλιό και να προετοιμάσει το νέο.
Οι πυρές που ανάβουν ακόμη και σήμερα στις γειτονιές της Ελλάδας συμπίπτουν χρονικά με το θερινό ηλιοστάσιο, μια περίοδο ιδιαίτερα σημαντική για όλους τους αρχαίους λαούς της Μεσογείου. Η μεγαλύτερη ημέρα του χρόνου σηματοδοτούσε μια κοσμική μετάβαση, την οποία οι κοινωνίες γιόρταζαν με τελετουργίες φωτός, προσφορές και γιορτές.
Το πέρασμα πάνω από τις φλόγες, έθιμο που επιβιώνει μέχρι σήμερα, συμβολίζει ακριβώς αυτή τη μετάβαση: την απομάκρυνση κάθε κακού και την είσοδο σε έναν νέο κύκλο ζωής.
Όπως επισημαίνει η Άρτεμις Σκουμπουρδή, τα έθιμα του Κλήδονα και του Άι- Γιάννη δεν αποτελούν απλώς λαογραφικές αναβιώσεις. Είναι ζωντανά αποτυπώματα μιας πολιτισμικής μνήμης που διασχίζει τους αιώνες.
«Το έθιμο με τις φωτιές συνδέθηκε με τις λειτουργίες των Αρρηφορίων καθώς συγγενεύει συμβολικά και συμπίπτει χρονικά. Εξηγείται καθώς το πύρ, η φωτιά, εξαγνίζει ό,τι φθαρτό και έχει τη δύναμη να μετουσιώνει… “Πυρές”, φωτιές, ανάβονταν κατά τις “νουμηνίες” δηλ. νεομηνίες και, κατά τις τελετές των Ηλιοστασίων. Μάλιστα, στο θερινό Ηλιοστάσιο άναβαν φωτιές και πρόσφεραν τις απαρχές των σίτων! Η λέξη Κλήδονας (ομηρική “Κληηδών” και Κληδών) σημαίνει μαντική ρήση, ευτυχές μήνυμα και συνδέεται με το “άρρητο”, ¨αμίλητο” νερό και τις μαντικές φράσεις που το συνοδεύουν! Έτσι, λοιπόν, συνδέονται οι αρχαιότατες τελετουργίες για την ευφορία της Γής με τα δικά μας εντυπωσιακά δρώμενα του Άϊ-Γιάννη του Κλήδονα…», εξηγεί η ίδια.
Από τις μυκηναϊκές λατρείες της γονιμότητας, στα μυστήρια των Αρρηφόρων, από τα ιερά της Αφροδίτης μέχρι τα χριστιανικά πανηγύρια του Ιουνίου, οι βασικοί συμβολισμοί παραμένουν αναγνωρίσιμοι: το νερό που γεννά, η φωτιά που καθαίρει, η φύση που ανανεώνεται, ο άνθρωπος που αναζητά ελπίδα για το μέλλον.
Στην πραγματικότητα, σύμφωνα με την κ.Σκουμπουρδή, «δεν είναι μόνο μια γιορτή του καλοκαιριού. Είναι μια σπάνια στιγμή κατά την οποία η σύγχρονη Ελλάδα συνομιλεί, έστω και ασυνείδητα, με τις πιο βαθιές και αρχέγονες ρίζες της».
