Δραματική μπορεί να χαρακτηρίσει κανείς την εξέλιξη του εργατικού δυναμικού τα επόμενα χρόνια στην Ελλάδα, καθώς σύμφωνα με την έρευνα του Καθηγητή Δημογραφίας κ. Χρήστου Μπάγκαβου, μέχρι το 2030 το συνολικό εργατικό δυναμικό θα μειωθεί κατά 350.000 ευρώ! Εξίσου ανησυχητικό είναι και το γεγονός ότι θα μειωθούν κατά 400.000 οι πολίτες 25-54 ετών, δηλαδή ένα πολύ δυναμικό κομμάτι της κοινωνίας.
Όπως εξηγεί ο κ. Μπάγκαβος, η συρρίκνωση του αριθμού των ατόμων εργάσιμης ηλικίας (15 έως 64 ετών) αποτελεί μία από τις σημαντικότερες διαστάσεις των δημογραφικών αλλαγών στην Ελλάδα σήμερα. Η εξέλιξη αυτή έχει επίδραση στο μέγεθος του εργατικού δυναμικού και κατά συνέπεια στο επίπεδο της συνολικής απασχόλησης. Στην έρευνά του επιχειρείται μία πρώτη διερεύνηση για τη μελλοντική εξέλιξη του εργατικού δυναμικού, υπό το πρίσμα της περαιτέρω μείωσης του αριθμού των ατόμων εργάσιμης ηλικίας την τρέχουσα 10ετία.
Η πορεία από το 1999 έως το 2021
Σύμφωνα με τον ερευνητή, υπάρχουν δύο φάσεις στην εξέλιξη του εργατικού δυναμικού κατά την τελευταία 20ετία. Στην πρώτη, που διαρκεί από το 1999 έως το 2009, το εργατικό δυναμικό αυξήθηκε κατά 459.000 (+10,2%), ενώ στη δεύτερη (2009-2019) μειώθηκε κατά 476. 000 (-9,6%), με αποτέλεσμα το πλήθος των ατόμων που αποτελούν το εργατικό δυναμικό να επανέλθει, το 2019, στα προ 20ετίας επίπεδα.
Η μετάβαση αυτή από μία περίοδο αύξησης σε μία περίοδο μείωσης του μεγέθους του εργατικού δυναμικού συναρτάται τόσο με τις διαχρονικές αλλαγές του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας όσο και με τα ποσοστά συμμετοχής στην αγορά εργασίας.
Ειδικότερα, τονίζει ο κ. Μπάγκαβος είναι χαρακτηριστικό ότι, την περίοδο 1999-2009, ο συνολικός πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας (15-64 ετών) αυξήθηκε κατά 300.000 άτομα, γεγονός που συνδυάστηκε με μια αύξηση του εργατικού δυναμικού κατά 356.000. Η ελαφρώς υψηλότερη αυτή αύξηση οφείλεται στις μεταβολές στην κατά ηλικία σύνθεση του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας: ο αριθμός των ατόμων ηλικίας 25 έως 54 ετών – τα οποία αποτελούν πάνω από το 60% του συνολικού πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας και παράλληλα έχουν πολύ υψηλότερα ποσοστά συμμέτοχης από αυτά των νέων (15-24 ετών) και των πιο ηλικιωμένων (55-64 ετών) – αυξήθηκε κατά 450.000, δηλαδή σχεδόν 1,5 φορές περισσότερο από τον συνολικό πληθυσμό 15-64 ετών, ενώ παράλληλα ο αριθμός των νέων μειώθηκε κατά 250.000 και των πιο ηλικιωμένων αυξήθηκε κατά 100.000.
Την περίοδο 2009-2019, αντιθέτως, ο συνολικός πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας και το πλήθος των ατόμων 25 έως 54 ετών μειώθηκαν κατά 650 και 600.000 αντίστοιχα, με παράλληλη μείωση (-170 χιλιάδες) των νέων και αύξηση (120 χιλιάδες) των πιο ηλικιωμένων, γεγονός που συνδυάστηκε με μια μείωση της συνεισφοράς του πληθυσμού στο εργατικό δυναμικό κατά 468.000.
Η μετανάστευση κυρίαρχο χαρακτηριστικό
στην αύξηση του εργατικού δυναμικού
Σύμφωνα με τον ερευνητή, κατά την πρώτη περίοδο, δηλαδή από το 1999 έως το 2009, η οφειλόμενη στις μεταβολές του πληθυσμού αύξηση του εργατικού δυναμικού προήλθε αποκλειστικά από τη μετανάστευση.
Όπως εξηγεί, ο πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας των αλλοδαπών αυξήθηκε κατά 400.000, ενώ αυτός των γηγενών μειώθηκε κατά 100.000. Το γεγονός αυτό συνδυάστηκε με μια αύξηση του εργατικού δυναμικού, λόγω των μεταβολών του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας, που οφείλεται κατά 300.000. στους μετανάστες και κατά 56.000. αντίστοιχα στους γηγενείς. Επιπρόσθετα, οι μεταβολές των ποσοστών συμμετοχής των γηγενών στο εργατικό δυναμικό προσέθεσαν σε αυτό 105.000 άτομα, ενώ η αντίστοιχη συνεισφορά των ποσοστών συμμετοχής των αλλοδαπών ήταν αμελητέα.
Την επόμενη περίοδο (2009-2019), η συρρίκνωση του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας οφείλεται τόσο στη μείωση του σε εργάσιμη ηλικία πληθυσμού των γηγενών όσο και σε αυτήν των αλλοδαπών . Οι μειώσεις αυτές συνοδεύτηκαν από αρνητική συνεισφορά του πληθυσμού των γηγενών και των αλλοδαπών στο εργατικό δυναμικό κατά -273.000. και -195.000 αντίστοιχα, ενώ παράλληλα οι μεταβολές των ποσοστών συμμετοχής τους προσέθεσαν 43.000 γηγενείς και αφαίρεσαν 51.000 αλλοδαπούς από το συνολικό εργατικό δυναμικό.
Με άλλα λόγια, οι διαχρονικές μεταβολές του μεγέθους του εργατικού δυναμικού στην Ελλάδα ήταν και είναι κυρίως δημογραφικής φύσης και δεν σχετίζονται τόσο με μεταβολές στα ποσοστά συμμετοχής των ατόμων στην αγορά εργασίας: το 78% της συνολικής αύξησης του εργατικού δυναμικού την περίοδο 1999-2009 και το 98% της συνολικής μείωσης του εργατικού δυναμικού την περίοδο 2009-2019 οφείλεται στην συνεισφορά του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας.
Επιπρόσθετα, η επίδραση της μετανάστευσης στις μεταβολές του εργατικού δυναμικού είναι δημογραφικής φύσης και δεν σχετίζεται τόσο πολύ με τις μεταβολές στα ποσοστά συμμετοχής τους στην αγορά εργασίας.
Σημαντική η συμμετοχή των γυναικών στο εργατικό δυναμικό
Σε ό,τι αφορά τα ποσοστά συμμετοχής στην αγορά εργασίας, η ανάλυση, σύμφωνα με τον κ. Μπάγκαβο αναδεικνύει την ιδιαίτερη σημασία της αυξανόμενης συμμετοχής των γυναικών στις διαχρονικές μεταβολές του εργατικού δυναμικού.
Ειδικότερα, η μεταβολή του εργατικού δυναμικού, που οφείλεται στην αυξητική τάση συμμετοχής των ατόμων στην αγορά εργασίας, και που οδήγησε στην αύξησή του κατά 103.000 άτομα το 1999-2009 και στην ελαφρά μείωσή του κατά 8.000 άτομα το 2009-2019, σχετίζεται αποκλειστικά με τις μεταβολές της συμμετοχής των γυναικών στην αγορά εργασίας.
Η αυξητική τάση των γυναικών για συμμετοχή στην αγορά αυτή προσέθεσε στο εργατικό δυναμικό 182 και 109.000 άτομα στην κάθε περίοδο, ενώ η αντίστοιχη συμβολή των ανδρών είχε αρνητικό πρόσημο (μείωση κατά 79 και 116.000). Με άλλα λόγια, η αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στην αγορά εργασίας απέτρεψε μία περαιτέρω μείωση του εργατικού δυναμικού που ειδάλλως θα ανέκυπτε ως άμεση συνέπεια της συρρίκνωσης των ποσοστών συμμετοχής του ανδρικού πληθυσμού στην αγορά αυτή.
Τα ανησυχητικά συμπεράσματα της έρευνας- Μειώνεται δραματικά το εργατικό δυναμικό
Με δεδομένη την ιδιαίτερη σημασία των δημογραφικών αλλαγών για τις διαχρονικές εξελίξεις του εργατικού δυναμικού στην Ελλάδα κατά την πρόσφατη 20ετία, εύλογα τίθεται το ερώτημα των μελλοντικών μεταβολών του υπό το πρίσμα των προοπτικών εξέλιξης του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας και, ειδικότερα, της αναμενόμενης συρρίκνωσης του πλήθους των 25 έως 54 ετών.
Οι πιο πρόσφατες προβολές του πληθυσμού της Ελλάδας δείχνουν ότι από σήμερα μέχρι το 2030 οι 25-54 ετών θα μειωθούν κατά περίπου 400.000. Η μείωση αυτή, με δεδομένο ότι τα ποσοστά συμμετοχής στην αγορά εργασίας της ηλικιακής αυτής ομάδας είναι σχετικά υψηλά (γύρω στο 85%), εκτιμάται ότι θα οδηγήσει στη μείωση του συνολικού εργατικού δυναμικού κατά 350.000 περίπου.
Με βάση το δεδομένο αυτό, η περαιτέρω μείωση του συνολικού εργατικού δυναμικού δύσκολα θα αποτραπεί από τις μεταβολές στις άλλες δύο ηλικιακές ομάδες, δηλ. στους 15-24 ετών και 55-64 ετών, αφού: α) στις νεαρές ηλικίες (15-24 ετών) τα ποσοστά συμμετοχής είναι χαμηλά και ο αριθμός των ατόμων αυτών αναμένεται ότι θα μειωθεί κατά περίπου 50.000 έως το 2030, και β) παρά την πιθανή συνέχιση της τάσης για αύξηση των ποσοστών συμμετοχής στην αγορά εργασίας των ατόμων 55 έως 64 ετών καθώς και του αριθμού των ατόμων στις ηλικίες αυτές περίπου κατά 100.000, οι αλλαγές αυτές δύσκολα θα αντισταθμίσουν την αναμενόμενη μείωση του εργατικού δυναμικού στις ηλικίες 25 έως 54 ετών.
Η εξέλιξη του μεγέθους του εργατικού δυναμικού τα επόμενα χρόνια μπορεί να επηρεαστεί από δύο επιπλέον παράγοντες όπως υποστηρίζει ο ερευνητής και αυτοί είναι α) από έναν υψηλότερο αριθμό μεταναστών σε σχέση με αυτόν που υιοθετείται από τα σενάρια των προοπτικών εξέλιξης του πληθυσμού (5.000 τον χρόνο) και β) από μία περαιτέρω αύξηση της ηλικίας συνταξιοδότησης, η οποία θα συνδυαστεί με πιο μακροχρόνια παρουσία των ατόμων στην αγορά εργασίας, επηρεάζοντας θετικά το μέγεθος του εργατικού δυναμικού και εντείνοντας παράλληλα την διαδικασία γήρανσής του.
*Η έρευνα του κ. Χρήστος Μπάγκαβου, Καθηγητή Δημογραφίας, δημοσιεύεται στο νέο τεύχος της σειράς Δημογραφικά Προτάγματα στην Έρευνα και Πρακτική στην Ελλάδα του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, που εντάσσεται στο Ερευνητικό Πρόγραμμα του Ελληνικού Ιδρύματος Έρευνας και Τεχνολογίας με επιστημονικό υπεύθυνο τον κ. Βύρωνα Κοτζαμάνη, Καθηγητή Δημογραφίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.
