Το Σάββατο 26 Οκτωβρίου 2019 στην εκπομπή «Βιβλίο και Πολιτισμός» που επιμελείται και παρουσιάζει η Σοφία Νικολάου αφιέρωμα στη λογοτεχνία για το έπος του ’40. Τέτοιες μέρες, παραμονές της επετείου της 28ης Οκτωβρίου, συνήθως, ασχολούμαστε με λογοτεχνικά κείμενα που αναφέρονται στα γεγονότα αυτά. Η δεκαετία του 1940-1949 είναι από τις πιο ταραγμένες στην ιστορία της νεότερης Ελλάδας. Πόλεμος, Κατοχή, Αντίσταση, Εμφύλιος πόλεμος. Ο νικηφόρος αρχικά πόλεμος στην Αλβανία με αντιπάλους τους Ιταλούς εξελίσσεται σε ήττα των ελληνικών στρατευμάτων, όταν την πρωτοβουλία των κινήσεων αναλαμβάνουν οι Γερμανοί, μετά την επίθεση που εξαπολύουν τον Απρίλιο του 1941 και σε σύντομο χρονικό διάστημα καταλαμβάνουν το σύνολο της ηπειρωτικής χώρας. Στις 27 Απριλίου εισέρχονται στην Αθήνα. Η Ελλάδα τελεί υπό τριπλή κατοχή αρχικά –ιταλική, γερμανική και βουλγαρική– και έπειτα υπό διπλή (η Ιταλία ηττάται τον Σεπτέμβριο του 1943) έως τον Οκτώβριο του 1944.
Η λογοτεχνία αυτή την περίοδο των ακροτήτων είναι στενά συνδεδεμένη με την ιστορία, την πολιτική και τις κοινωνικές καταστάσεις. Για να την κατανοήσουμε οφείλουμε να ανασυστήσουμε το καθολικό πλέγμα, από τους υλικούς όρους της ζωής έως την ψυχολογία των ανθρώπων. Οι Έλληνες δημιουργοί εμπνεύστηκαν από το έπος του ’40. Η 28η Οκτωβρίου 1940 σήμανε για την ελληνική λογιοσύνη μια γενική συστράτευση. Όλοι επιδίωξαν να βρεθούν στο μέτωπο, ακόμα και όσοι είχαν προβλήματα υγείας, όπως ο Γιάννης Μπεράτης, ακόμα και εκείνοι που δεν γίνονταν δεκτοί για πολιτικούς λόγους, όπως ο Γιώργος Θεοτοκάς. «Αξίζει να είναι κανείς Έλληνας τις μέρες αυτές», σημειώνει ο τελευταίος στο ημερολόγιό του. Στο μέτωπο, στην πρώτη γραμμή ή στη δεύτερη, βρέθηκαν πολλοί από όσους είχαν διαδραματίσει κιόλας κάποιο ρόλο στα ελληνικά γράμματα, ο Ελύτης, ο Τερζάκης, ο Ξεφλούδας, ο Σαραντάρης (που σκοτώθηκε), ο Νίκος Καββαδίας, ο Εγγονόπουλος, ο Μπεράτης, ο Λουκής Ακρίτας, ο Νικηφόρος Βρεττάκος, ο Καραντώνης, καθώς και νεότεροι, όπως ο Άγγελος Βλάχος, ο Τάκης Σινόπουλος, ο Άρης Δικταίος, ο Λευτέρης Ιερόπαις, ο Αστέρης Κοββατζής. Το κλίμα του μετώπου, κατά το πρώτο διάστημα τουλάχιστον, το αποδίδει εύγλωττα, με την αφελή του αυθορμησία, το γράμμα που στέλνει ο τελευταίος, νεαρός υπαξιωματικός τότε, στη Νέα Εστία: «Τούτες τις ημέρες, από τότε που βρέθηκα ξαφνικά απέναντι στην πολεμική πραγματικότητα, έχω νιώσει τον εαυτό μου πολύ μεγάλο, ειλικρινά θαυμαστό. Πώς άλλαξα, σε μια νύχτα μέσα, κι έγινα άλλος άνθρωπος;».
