Αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας για όλες τις ηλικίες αποτελούν πλέον τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, διαμορφώνοντας νέους τρόπους επικοινωνίας, ενημέρωσης και κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Η συνεχής εξέλιξη των πλατφορμών, η ενίσχυση της επιρροής των αλγορίθμων και η αυξανόμενη παρουσία της τεχνητής νοημοσύνης δημιουργούν ένα σύνθετο σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον, όπου τα όρια μεταξύ πραγματικότητας και κατασκευασμένης εικόνας γίνονται ολοένα και πιο δυσδιάκριτα. Έτσι, η επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Επικοινωνίας και Ψηφιακών Μέσων του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, Αναστασία Γιαννακοπούλου μιλά για τις επιδράσεις των social media στην κοινωνία, τις προκλήσεις που αναδύονται και την κρίσιμη σημασία της καλλιέργειας ψηφιακής παιδείας και υπεύθυνης χρήσης από την παιδική ακόμη ηλικία.
Συνέντευξη: Χρυσόστομος Τρίμμης
-Πώς έχει διαμορφωθεί ο ρόλος των social media στην καθημερινότητα της σύγχρονης κοινωνίας;
Τα social media αποτελούν πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της ψηφιακής κοινωνικής ζωής που διάγουν σήμερα όχι μόνο οι νέοι, αλλά και οι μεγαλύτερες ηλικίες. Με την εξέλιξη του πεδίου και των ίδιων των πλατφορμών, ο ρόλος τους έχει εμπλουτιστεί και διαφοροποιηθεί. Στην αρχή κυριάρχησαν το Facebook και το YouTube, στη συνέχεια ήρθε το Instagram και τα τελευταία χρόνια βλέπουμε την κυρίαρχη επιρροή του TikTok. Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ότι η χρήση πλέον διαχέεται σε όλες τις ηλικίες, αλλά με διαφορετικές προτιμήσεις ανά ηλικιακή ομάδα. Για παράδειγμα, στην Ελλάδα βλέπουμε ότι οι 40+ παραμένουν πιο έντονα στο Facebook, ενώ οι νεότερες ηλικίες έχουν μετακινηθεί κυρίως στο Instagram και στο TikTok.
Σε κάθε περίπτωση, για ένα πολύ μεγάλο μέρος του πληθυσμού, τα social media δεν είναι απλώς ένα «κανάλι», αλλά ένας χώρος όπου περνούν αρκετές ώρες καθημερινά και όπου οργανώνεται σε σημαντικό βαθμό η κοινωνική τους παρουσία και αλληλεπίδραση. Αλλά και ένας χώρος που για πολλούς πλέον αποτελεί κύρια πηγή ενημέρωσης για κάθε είδους θέμα: από την επικαιρότητα μέχρι πιο πρακτικά καθημερινά θέματα, ο χώρος όπου αναζητούν προϊόντα, παρακολουθούν τάσεις, πραγματοποιούν αγορές, ο χώρος όπου ψυχαγωγούνται και παρακολουθούν τον πολιτισμό.
-Είναι μόνο ψηφιακό αυτό το κομμάτι της κοινωνικής ζωής των χρηστών, ή έχει επεκταθεί σε μία πραγματικότητα;
Τα social media είναι ένα εργαλείο. Και χάρη στις εμπλουτισμένες λειτουργίες που πλέον διαθέτουν, μπορούν να εξασφαλίζουν τόσο την ατομική επικοινωνία με λίγα άτομα όσο και την επικοινωνία με μεγαλύτερες ομάδες. Βλέπουμε ότι αυτή η επικοινωνία μέσα σε ομάδες έχει γίνει αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας, είτε πρόκειται για παρέες, είτε για επαγγελματικά δίκτυα, είτε για κοινότητες ενδιαφέροντος. Δεν μένουμε όμως μόνο στον ψηφιακό χώρο. Οι ομάδες και τα δίκτυα που λειτουργούν online συχνά οργανώνουν και συντονίζουν δραστηριότητες στον φυσικό κόσμο.
Άρα, θα έλεγα ότι τα social media διαπερνούν τα όρια του ψηφιακού χώρου και τείνουν να δημιουργήσουν ένα ενιαίο περιβάλλον όπου το online και το offline αλληλεπιδρούν συνεχώς. Για παράδειγμα, συνδεόμαστε με ανθρώπους που δεν θα συναντούσαμε ποτέ, επειδή έχουμε κοινά ενδιαφέροντα. Οργανώνουμε την καθημερινότητά μας μέσα από ομάδες και μηνύματα, επιλέγουμε πού θα πάμε ή τι θα αγοράσουμε με βάση ό,τι βλέπουμε online, και συχνά ένα event, ένα post, ένα story που θα δούμε μετατρέπεται σε πραγματική εμπειρία.
-Αυτή η χρήση των συγκεκριμένων μέσων επηρεάζει τη διαμόρφωση της πραγματικότητας όπως την αντιλαμβάνεται ο χρήστης.
Βεβαίως. Τα social media επηρεάζουν άμεσα τη διαμόρφωση της πραγματικότητας όπως την αντιλαμβάνεται ο χρήστης, γιατί εστιάζουν σε μια επιλεγμένη και προσωποποιημένη ροή περιεχομένου, όχι πάντα μια πλήρη εικόνα. Και πολλές φορές φτάνουμε στο σημείο να θεωρούμε ότι «πραγματικότητα» είναι ό,τι βλέπουμε στα social media. Πολλώ δε μάλλον σήμερα, με την «έκρηξη» της χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης, τα όρια ανάμεσα στο τι είναι πραγματικό και τι όχι γίνονται ολοένα και πιο δυσδιάκριτα.
–Χειραγωγείται ο κόσμος μέσω των σόσιαλ μίντια;
Επηρεάζεται, σίγουρα. Υπάρχει, επίσης, επιρροή από τον τρόπο που αλγοριθμικά λειτουργούν οι πλατφόρμες: τι προβάλλεται περισσότερο, τι επαναλαμβάνεται. Έτσι μπορούν να ενισχύονται συγκεκριμένες αφηγήσεις, συναισθήματα ή τάσεις, μια πιο επιλεκτική εικόνα των πραγμάτων. Γι’ αυτό πιστεύω ότι χρειάζεται πολύ μεγάλη επαγρύπνηση στον τρόπο με τον οποίο καταναλώνουμε την πληροφορία: έλεγχος πηγών, διασταύρωση, και κριτική σκέψη απέναντι στο περιεχόμενο που μας προτείνεται.
-Πώς μπορεί όμως να επιτευχθεί αυτή η επαγρύπνηση, δεδομένου ότι τα social media τα χειρίζονται όλες οι ηλικίες, όπως είπατε, αλλά δεν υπάρχει ένα κομμάτι στην σημερινή εκπαίδευση, τουλάχιστον στην Ελλάδα όσον αφορά τον χειρισμό αυτών.
Είναι πράγματι ένα μεγάλο ζήτημα αυτό. Το να μάθουν τα παιδιά, πολύ πριν πιάσουν στα χέρια τους το κινητό, τι είναι ο ψηφιακός χώρος, πώς ζούμε και λειτουργούμε μέσα σε αυτόν τον κόσμο, ποια είναι η ψηφιακή μας ταυτότητα και ποιες είναι οι ευθύνες και τα δικαιώματά μας ως ψηφιακοί πολίτες, είναι κάτι που θα έπρεπε ήδη να έχει ενταχθεί στην εκπαίδευση από πολύ μικρή ηλικία.
Αρκεί ένα μέτρο της απαγόρευσης της χρήσης των social media μέχρι μία ηλικία;
Σίγουρα δεν αρκεί, γιατί δεν λύνει το ζήτημα της επόμενης μέρας, όταν το παιδί θα αποκτήσει πρόσβαση. Το κρίσιμο είναι η εκπαίδευση. Πώς θα αναπτύξει το παιδί τις απαραίτητες δεξιότητες ώστε να μπορεί να κρίνει τι είναι σωστό και τι είναι λάθος, τι είναι αυτό που βλέπει και πώς να το διαχειριστεί. Να αποκτήσει δηλαδή δεξιότητες ψηφιακής πολιτειότητας, κριτικής σκέψης και αυτοελέγχου.
Γιατί όμως έχουμε μέσα σε αυτό το ψηφιακό περιβάλλον τόση τοξικότητα;
Το ψηφιακό περιβάλλον δίνει πολύ μεγαλύτερη ελευθερία έκφρασης. Ο καθένας μπορεί να ανεβάσει ό,τι θέλει, πολλές φορές και ανώνυμα ή με ψεύτικους λογαριασμούς, οπότε μειώνεται και η αίσθηση ευθύνης. Συχνά, το περιεχόμενο που προκαλεί έντονες αντιδράσεις παίρνει μεγαλύτερη προβολή και αναπαράγεται πιο εύκολα. Και ως έναν βαθμό αυτό αντανακλά και πλευρές της κοινωνίας μας.
-Αλλά θα μπορούσαμε να ανεβάζουμε μόνο θετικά πράγματα.
Το ιδανικό θα ήταν να ανεβαίνει περιεχόμενο με αξία. Περιεχόμενο που είναι χρήσιμο, αληθές, που δεν προσβάλλει και δεν πυροδοτεί τοξικότητα. Αυτό ακριβώς διδάσκουμε στην Επικοινωνία στα Ψηφιακά Μέσα. Στόχος μας είναι να εκπαιδεύουμε μελλοντικούς επαγγελματίες που θα παράγουν υπεύθυνο ψηφιακό λόγο, θα ελέγχουν και θα τεκμηριώνουν την πληροφορία που μεταδίδουν, και θα επικοινωνούν με σεβασμό στην κοινότητα.
Το έχουμε δει σε διάφορα γεγονότα, είτε να χρησιμοποιείται αρκετά η επικοινωνία μέσω social media, είτε να διακόπτεται η δυνατότητα σύνδεσης. Τελικά τα social media ενισχύουν τη δημοκρατία ή με βάση και την τοξικότητα και τα fake news, δημιουργούν πρόβλημα;
Τα social media είναι ένα εργαλείο με πολύ μεγάλη δύναμη. Μπορούν να ενισχύσουν τη δημοκρατία όταν λειτουργούν ως κανάλι ενημέρωσης, διαφάνειας και κινητοποίησης, αλλά και όταν αναδεικνύουν ζητήματα που αλλιώς δεν θα έβρισκαν χώρο στα κυρίαρχα μέσα. Από την άλλη, μπορούν να δημιουργήσουν σοβαρό πρόβλημα όταν γίνονται όχημα παραπληροφόρησης και πόλωσης ή όταν υπάρχουν παρεμβάσεις, όπως περιορισμοί και διακοπή πρόσβασης. Από τη στιγμή που δημιουργούνται κοινότητες χάρη στις λειτουργίες που προσφέρουν τα social media, αυτές μπορούν να δρουν είτε ψηφιακά είτε στον πραγματικό κόσμο, υπέρ ή κατά της δημοκρατίας. Άρα το μέσο δεν είναι “δημοκρατικό” ή “αντιδημοκρατικό” από μόνο του. Έχει σημασία πώς χρησιμοποιείται, με τι κανόνες και με τι παιδεία.
Εμείς διαμορφώνουμε τις απόψεις στα social media ή τα social media διαμορφώνουν τις απόψεις μας;
Είναι αμφίδρομο. Από τη μία, εμείς διαμορφώνουμε τις απόψεις στα social media γιατί παράγουμε και επιλέγουμε περιεχόμενο, τι θα γράψουμε, τι θα μοιραστούμε, τι θα σχολιάσουμε, και γιατί μέσα από τα δίκτυα και τις ομάδες επηρεάζουμε ενεργά τους άλλους. Αυτή είναι, άλλωστε, και η βασική διαφορά σε σχέση με τα παραδοσιακά μέσα. Από την άλλη, τα social media διαμορφώνουν τις απόψεις μας μέσα από το περιεχόμενο που βλέπουμε καθημερινά, αναρτήσεις, σχόλια, συζητήσεις, και επίσης γιατί οι πλατφόρμες τείνουν να προβάλλουν και να ενισχύουν το περιεχόμενο που συγκεντρώνει τις περισσότερες αντιδράσεις. Και όλα αυτά συμβαίνουν με ταχύτατους ρυθμούς, 24/7.
Άρα έχουμε και ψυχικές επιπτώσεις κατά κάποιο τρόπο.
Ναι, υπάρχουν ψυχικές επιπτώσεις. Και πάντα υπήρχαν, ωστόσο, σήμερα φαίνεται να είναι πιο έντονες, γιατί η έκθεση είναι συνεχής, και μπορεί να οδηγήσει σε κόπωση, άγχος, ευερεθιστότητα, φόβο, χαμηλότερη αυτοεκτίμηση. Γι’ αυτό χρειάζεται μέτρο και επίγνωση στη χρήση, ειδικά στις πιο ευάλωτες ηλικιακές και κοινωνικές ομάδες.
Θα μπορούσε να αλλάξει κάτι τώρα έτσι όπως έχει διαμορφωθεί το περιβάλλον των social media;
Πάντα μπορούν να αλλάξουν τα πράγματα. Σε ατομικό επίπεδο, από το πόσο χρόνο αφιερώνουμε μέχρι το τι επιλέγουμε να αναπαράγουμε. Και σε συλλογικό επίπεδο, με στοχευμένη νομοθεσία και καλύτερη εποπτεία των πλατφορμών. Αν αλλάξει και η κουλτούρα των χρηστών και το πλαίσιο λειτουργίας των πλατφορμών, τότε μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά και το περιβάλλον.
Τι ακολουθεί από δω και πέρα σε βάθος χρόνου και ποιες είναι οι προβλέψεις για τα social media και τον ρόλο τους;
Βασικός ρόλος των social media είναι η επικοινωνία και η προβολή. Ωστόσο, τα social media, δεν είναι στατικά. Εξελίσσονται συνεχώς. Αλλάζουν τόσο οι συνήθειες και οι ανάγκες των χρηστών, όσο και οι επιλογές των ίδιων των πλατφορμών. Οι τάσεις έρχονται και παρέρχονται. Οπότε, αυτό που μπορούμε να πούμε είναι ότι το τοπίο θα παραμένει δυναμικό: θα αλλάζουν πλατφόρμες, θα αλλάζουν μορφές περιεχομένου και θα αλλάζουν οι συνήθειες των χρηστών.
Το θέμα είναι θα εξαρτόμαστε περισσότερο από αυτά στο μέλλον ή έχει παγιωθεί αυτή τη στιγμή μια κατάσταση.
Τα social media έχουν γίνει τρόπος ζωής. Εμείς επιλέγουμε εάν και σε ποιο βαθμό θα τα έχουμε στην καθημερινότητά μας. Το θέμα είναι να έχουμε επίγνωση και τις κατάλληλες «αντιστάσεις», ώστε να ξέρουμε πότε τα χειριζόμαστε εμείς και πότε μας «χειρίζονται».
Πηγή: Περιοδικό Volos City του Ομίλου Καρεκλίδη
