Το εξεταστικό ζήτημα και η σύστοιχη ιδεολογία που συμπυκνώνει, ως σημαίνουσα πτυχή της εκπαίδευσης, απασχολεί πολυεπίπεδα τους κατά περιόδους ιθύνοντες υπουργούς Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαίδευσης με αρκετές διακυμάνσεις. Άλλωστε, και η ίδια η σχολική πραγματικότητα αναδείκνυε κατά καιρούς δυσλειτουργίες της εξεταστικής διαδικασίας που καταστρατηγούσαν και υπονόμευαν τον παιδαγωγικό της ρόλο. Πώς ήταν άραγε οι εξετάσεις στα τέλη του 20ου αιώνα και πώς αποτυπώνεται η κατάσταση στον Τύπο της εποχής;
Γράφει η Σοφία Κανταράκη, Δρ. Ιστορίας της Εκπαίδευσης, Διευθύντρια 2ου Προτύπου Γυμνασίου Βόλου
Η διεξαγωγή των εξετάσεων δεν φαίνεται να αποσπά θετικά σχόλια από τον Τύπο. Οι συντάκτες με ποικίλες δημοσιογραφικές αποκαλύψεις και αφιερώματα, με δριμείς χαρακτηρισμούς, για το εξεταστικό θέμα αποδομούν το καχεκτικό σύστημα των εξετάσεων που εξουθενώνει τους μαθητές, επισημαίνοντας παράλληλα την αποτυχία της διδασκαλίας του σχολείου, μέσω των αποτελεσμάτων και καυτηριάζοντας την αυστηρότητα των δασκάλων ή την άγονη επιείκειά τους και γενικά την ολίσθηση της εκπαίδευσης στο επίμαχο ζήτημα.
Ο «πνευματοκτόνος» τρόπος διεξαγωγής των εξετάσεων, η συνήθης διαρροή θεμάτων, η αδιαφορία των εξεταστών, η μεροληψία μελών της επιτροπής αλλά και οι αυτοκτονίες μαθητών λόγω απόρριψής τους, είχαν προκαλέσει τη δυσφορία αλλά και τη δυσπιστία απέναντι στη δημόσια εκπαίδευση, στοιχεία, τα οποία αποτυπώνονται παραστατικά στις εφημερίδες τέλη του 19ου αιώνα.
Μια ζοφερή εικόνα μεταφέρει σε πρωτοσέλιδο Αθηναίος ανταποκριτής από δημοτικά σχολεία, στα οποία παρακολούθησε τις εξετάσεις: «Εκείνο το οποίον προ παντός εφείλκυσεν εν τοις σχολείοις την προσοχήν μου είναι η ωχρότης, η αναιμία, ο μαρασμός, ο κάματος των παιδίων, και προ πάντων των κορασίων.
Όλα σχεδόν τα κοράσια είδον ωχρά, μαραμμένα, χωρίς παιδικήν ζωήν, χωρίς χαράν. Ήσαν σκιαί μάλλον ή παιδία εις την χαραυγήν του βίου»1.
Ο Τύπος αναλαμβάνει να παρουσιάσει το ευάλωτο πρόσωπο των μαθητών, οι οποίοι παρουσιάζονται ως θύματα μιας ανούσιας διαδικασίας, ζητώντας μάλιστα την κατάργησή τους. Τις κατά καιρούς καταγγελίες και επικρίσεις του Τύπου συμμερίζεται το έτος 1878 αρθρογράφος καθηγητής
«Α. Λιακόπουλος», ο οποίος δημοσιεύει άρθρο με τον τίτλο: «Περί των εξετάσεων».
Ο Λιακόπουλος αναφέρει ότι «καλώς μεν έπραξαν πολλαί εφημερίδες να κατακρίνωσι τον γραπτόν τρόπον των νέων εξετάσεων, κακώς όμως απέδωκαν αυτόν εις την φυγοπονίαν και οκνηρίαν των καθηγητών. Διότι ο νέος τρόπος των εξετάσεων είνε έργον αποκλειστικόν του κ. Δ. Πετρίδου διευθυντού των δημοτικών σχολείων…σήμερον απεδείχθη ό,τι πιο άθλιον και ελεεινόν δύναται να φαντασθή τις[…] Ο νέος λοιπόν τρόπος των εν τοις γυμνασίοις εξεταστέων εκτός του ότι είναι παράνομος, είναι και άσκοπος και δη και επιβλαβής»2.
Η διαρροή θεμάτων στις εξετάσεις απασχολεί κατά κόρον τον Τύπο. Δημοσιογραφικοί μύδροι εκτοξεύονται αναφορικά με τη διαρροή θεμάτων ως ρουσφέτια σε φίλους υπουργών. Γράφει συντάκτης για το
«Σκανδαλώδες ρουσφέτι».: «Αποτέλεσμα δε της εξελέγξεως των δοκιμίων των μαθητών και της υπό ταύτα βαθμολογίας των καθηγητών, υπήρξε ολόκληρος η απόλυση του Συλλόγου των καθηγητών του εν Κορίνθω γυμνασίου, η απόλυσις τριών καθηγητών εν Πάτραις, και των καθηγητών της γαλλικής του εν Άρτη, του εν Καλάμαις, του εν Τριπόλει, του εν Δ΄ εν Αθήναις γυμνασίου, και η μετάθεσις ολοκλήρου του συλλόγου των καθηγητών του εν Πύργω, εν Ναυπλίω, και του εν Καλάμαις γυμνασίου» 3.
Το Γυμνάσιο της Πλάκας, Καιροί, 17.5.1903, αρ. φ. 4828.
και Εμπορικής Σχολής. Στη φωτογραφία, το θήλυ προσωπικό της Τράπεζας Κοσμαδοπούλου
Οι εφημερίδες περιγράφουν περιστατικά και από σχολεία της επαρχίας. Στο Γυμνάσιο του Βόλου «αι φετιναί εξετάσεις υπήρξαν αδόκητοι, τα δε παράπονα των αδικηθέντων, πλείστα όντα, έφθασαν μέχρι του αρμοδίου υπουργού…Παραπονούνται ιδίως κατά του γυμνασιάρχου
κ. Παπαγεωργίου, ον οι μαθηταί καλούσι μαθητοφάγον[…]Ανάλογα παρατράγωδα συνέβησαν εις το ιδιωτικόν Λύκειον του
κ. Ν. Νικολαΐδου…Εις τας αιθούσας του λυκείου, ενεργουμένων γραπτών εξετάσεων, εισήλασαν τα μέλη της επιτροπής επιτηρήσαντα μετ’ ασυνήθους αυστηρότητας, ενέπνευσαν φόβον και τρόμον εις τους γράφοντας μαθητάς. Τοιούτω τρόπω οι μαθηταί του λυκείου απώλεσαν τέλεον το θάρρος των, κατεσχέθησαν δε υπό πανικού και συγχίσεως και απερρίφθησαν εκ των 54 μαθητών οι 31…» 4.
Η ίδια εφημερίδα, οι Καιροί, ειρωνικά αναφέρεται στην ελαστική συνείδηση των καθηγητών, καθώς
«πολλά παράπονα ηγέρθησαν κατά του τρόπου δι’ ον διεξήχθησαν εσχάτως ενταύθα αι γυμνασιακαί εξετάσεις… Διά του τρόπου τούτου βραβεύεται η αμάθεια και μαραίνεται ο ζήλος των επιμελών μαθητών χάρις εις την ελαστικότητα της συνειδήσεως των κυρίων καθηγητών» 5.
Η αξία των μαθητών συναρτάται με την καθηγητική ελαστικότητα ή την αυστηρότητα: «Φοβερά σκάνδαλα εις το Γυμνάσιον Ανδριτσαίνης. Όλοι οι μαθηταί κορδόνι! Απολυτήρια και εις…ξυλεμπόρους!
Η ασύγγνωστος αναλγησία και αδιαφορία προς την μαθητιώσαν νεολαίαν επέφερε τα ελεεινά των εξετάσεων αποτελέσματα…» 6.
Η πολύπτυχη προσέγγιση το ζητήματος των εξετάσεων εξαντλείται συχνά στις στήλες των εφημερίδων.
Η μορφή των εξεταστικών πρακτικών,
οι εξεταστικές αντιλήψεις των εκπαιδευτικών αλλά και η απαραίτητη «υπαλληλική τους συμμόρφωση» εντός των προδιαγραφών, αποτελούσαν αρκετές φορές κοινωνικοπολιτικά διακυβεύματα.
Οι δημοσιογραφικές επιθέσεις ανταποκριτών αλλά και κείμενα χρονογράφων (Νιρβάνας, Ξενόπουλος κ.ά.) βάλλουν κατά της κατάστασης, στην οποία περιέρχονται οι μαθητές κατά τις ενιαύσιες μαθητικές εξετάσεις, περιόδου Ιουνίου-Ιουλίου, αποτυπώνοντας γλαφυρά όχι μόνο τον τελετουργικό χαρακτήρα διεξαγωγής τους αλλά και στηλιτεύοντας τον σχολικό μηχανισμό εξετάσεων της δημόσιας εκπαίδευσης:
«Παρέστην εις τας εξετάσεις του ενταύθα ελληνικού σχολείου και απεκόμισα εντυπώσεις απελπιστικάς…είδα μαθητάς την όψιν ωχρούς, ζαρωμένους, έχοντας το ήθος βλακών, ναρκωμένον δε το πνεύμα, και εν τη ληθαργούση κεφαλή μόνον ολίγους κανόνας γραμματικούς και τούτους ατελείς.
Δια το όνομα του θεού και της πατρίδος, έως πότε εξακολουθή επικρατών εις τα ελληνικά σχολεία ο πνευματοκτόνος μηχανισμός της δημόσιας εκπαίδευσης;» 7.
Η βάσανος των εξετάσεων αποτυπώνεται επίσης με κωμικό τρόπο: «κάποιος ονόμασε τον Ιούνιο μήνα των βασάνων.
Εννοείται, ότι ο κάποιος θα ήτο μαθητής…» 8.
Με το ψευδώνυμο «Ξενητευμένος» ο συντάκτης πρωτοσέλιδου άρθρου στην εφ. Ακρόπολις κατακεραυνώνει το σύστημα των εξετάσεων, αναλύοντας με μια σειρά επιχειρημάτων τη σοβαρότητα της κατάστασης που αναμφίβολα θα οδηγήσει στην εκτράχυνση της εκπαίδευσης. Μάλιστα αφηγείται την εμπειρία του από εξετάσεις στις οποίες ο ίδιος παρευρέθη:
«Ο εκφυλισμός αυτών εις κερδοσκοπικήν επιδεικτίασιν, εις αγυρτικήν ρεκλάμαν, εις μέσον ικανοποιήσεως ματαιδοξιών και μικροφιλοτιμιών γονέων και τέκνων, εις ταχυδακτυλουργικήν παράστασιν εξαπατώσαν δια απατηλών φαινομένων τους απλοϊκούς και προκαλούσαν τα χειροκροτήματά των, εξήγειρε την αγανάκτησιν της ορθοφρονούσης μερίδος του έθνους, των μεριμνώντων μετά πόνου περί της υγιούς πνευματικής και ηθικής αγωγής των Ελλήνων και Ελληνίδων, και μία φωνή ακούεται πανταχόθεν, φωνή οργίλη, εντεινομένη ολοέν και βροντοδεστέρα, να καταργηθώσι αι εξετάσεις. Ότι αι εξετάσεις ως έχουσι πρέπει να καταργηθώσιν, είνε ανεπίδεκτον αντιρρήσεως.
Η ηθική και πνευματική αυτή διαφθορά πρέπει να τελειώση άπαξ δια παντός…» 9 .
Περιπτώσεις αυτοκτονιών μαθητών γυμνασίου λόγω απόρριψής τους στις εξετάσεις, απεικονίζουν την κατάσταση: «καθ’α ηγγέλθη χθες την εσπέραν τηλεγραφικώς εκ Βόλου, ηυτοκτόνησεν δια πιστολίου ο μαθητής του αυτόθι Γυμνασίου και υιός του καθηγητού των μαθηματικών κ. Ρ[…] Χρ. Ρ[…].
Ο ατυχής νέος προέβη εις το απονενοημένον κίνημα διότι απερρίφθη κατά τας εξετάσεις του» 10 .
Το επόμενο έτος, «Μαθητής απερρίφθη εις τας εξετάσεις: ηυτοκτόνησεν χθες ο εξ Αιτωλικού μαθητής του γυμνασίου Ιω. Κ[…], λαβών ισχυράν δόσιν μορφίνης, φωσφόρου και υδραργύρου»11.
Στην εφ. Καιροί διαβάζουμε ότι «ο μαθητής Δημ. Β[…] απεπειράθη ν’ αυτοκτονήση, διότι αποτυχών κατά τας εισιτηρίους του εκεί Γυμνασίου εξετάσεις απεκλείσθη της εν αυτώ εισαγωγής»12.
Όλα τα παραπάνω συνοψίζονται σε σχετική δημοσίευση με τον τίτλο «Ο σάραξ των εξετάσεων»:
«Την ανάπτυξιν του δέντρου της ηθικής και πνευματικής ζωής ασπλάχνως βιβρώσκει ο σάραξ των εξετάσεων, παράγων φθορά και διαφθορά[…]
Η αδιαφορία των εξεταστών, η ευκαμψία αυτών προς τας ικεσίας και τους εκφοβισμούς εκφαυλίζουσαι την εξέτασιν και ανατρέπουσαι τον σκοπόν αυτής, εξευτελίζουσι εν γένει και βλάπτουσι σημαντικώς την δημοσίαν εκπαίδευσιν εις τα δημοτικά σχολεία, τα ελληνικά σχολεία, τα γυμνάσια, τα ιδιωτικά και τα δημόσια λύκεια» 13.
Χαρακτηριστικές περιγραφές δημοσιεύει αρθρογράφος με το ψευδώνυμο «Πας Παρτού», ο οποίος παρευρισκόμενος σε εξετάσεις γυμνασίου σχολιάζει: «Αι σκηναί είνε παρμέναι φωτοτυπικώς. Υστερον από ένα τέτοιον σύστημα διδασκαλίας, εξακολουθείτε, αν ημπορείτε να ερωτάτε: -Μα γιατί τα κεφάλια των Νεοελλήνων είνε κλούβια σαν αυγά της… Βάρνας;» 14.
Οι συντάκτες στιγματίζουν την ασύδοτη επιείκεια ή την αυστηρότητα ορισμένων καθηγητών και γενικά στρέφονται κατά της ασφυκτικής κατάστασης της εξεταστικής διαδικασίας. Υπάρχουν όμως και παιδαγωγοί, οι οποίοι σε εφημερίδες και περιοδικά της εποχής χαρακτηρίζουν τις δημόσιες προφορικές εξετάσεις στα δημοτικά σχολεία επιβλαβείς σωματικά, πνευματικά και ηθικά, καθώς εξουθενώνουν την ψυχή των μαθητών, ζητώντας αναθεώρηση του τρόπου διεξαγωγής τους 15.
Μπορούμε, επομένως, να υποθέσουμε ότι οι δημοσιογραφικές επιθέσεις κατά καθηγητών σχετίζονται με την ανατίμηση του ρόλου και την αύξηση της ευθύνης τους απέναντι στο εξεταστικό τους καθήκον. Η ευθύνη αυτή προϋποθέτει δίκαιη, αντικειμενική και αμερόληπτη εξέταση.
Εννοείται, ότι ο κάποιος θα ήτο μαθητής…» 8.
Με το ψευδώνυμο «Ξενητευμένος» ο συντάκτης πρωτοσέλιδου άρθρου στην εφ. Ακρόπολις κατακεραυνώνει το σύστημα των εξετάσεων, αναλύοντας με μια σειρά επιχειρημάτων τη σοβαρότητα της κατάστασης που αναμφίβολα θα οδηγήσει στην εκτράχυνση της εκπαίδευσης. Μάλιστα αφηγείται την εμπειρία του από εξετάσεις στις οποίες ο ίδιος παρευρέθη:
«Ο εκφυλισμός αυτών εις κερδοσκοπικήν επιδεικτίασιν, εις αγυρτικήν ρεκλάμαν, εις μέσον ικανοποιήσεως ματαιδοξιών και μικροφιλοτιμιών γονέων και τέκνων, εις ταχυδακτυλουργικήν παράστασιν εξαπατώσαν δια απατηλών φαινομένων τους απλοϊκούς και προκαλούσαν τα χειροκροτήματά των, εξήγειρε την αγανάκτησιν της ορθοφρονούσης μερίδος του έθνους, των μεριμνώντων μετά πόνου περί της υγιούς πνευματικής και ηθικής αγωγής των Ελλήνων και Ελληνίδων, και μία φωνή ακούεται πανταχόθεν, φωνή οργίλη, εντεινομένη ολοέν και βροντοδεστέρα, να καταργηθώσι αι εξετάσεις. Ότι αι εξετάσεις ως έχουσι πρέπει να καταργηθώσιν, είνε ανεπίδεκτον αντιρρήσεως.
Η ηθική και πνευματική αυτή διαφθορά πρέπει να τελειώση άπαξ δια παντός…» 9 .
Περιπτώσεις αυτοκτονιών μαθητών γυμνασίου λόγω απόρριψής τους στις εξετάσεις, απεικονίζουν την κατάσταση: «καθ’α ηγγέλθη χθες την εσπέραν τηλεγραφικώς εκ Βόλου, ηυτοκτόνησεν δια πιστολίου ο μαθητής του αυτόθι Γυμνασίου και υιός του καθηγητού των μαθηματικών κ. Ρ[…] Χρ. Ρ[…].
Ο ατυχής νέος προέβη εις το απονενοημένον κίνημα διότι απερρίφθη κατά τας εξετάσεις του» 10 .
Το επόμενο έτος, «Μαθητής απερρίφθη εις τας εξετάσεις: ηυτοκτόνησεν χθες ο εξ Αιτωλικού μαθητής του γυμνασίου Ιω. Κ[…], λαβών ισχυράν δόσιν μορφίνης, φωσφόρου και υδραργύρου»11.
Στην εφ. Καιροί διαβάζουμε ότι «ο μαθητής Δημ. Β[…] απεπειράθη ν’ αυτοκτονήση, διότι αποτυχών κατά τας εισιτηρίους του εκεί Γυμνασίου εξετάσεις απεκλείσθη της εν αυτώ εισαγωγής»12.
Όλα τα παραπάνω συνοψίζονται σε σχετική δημοσίευση με τον τίτλο «Ο σάραξ των εξετάσεων»:
«Την ανάπτυξιν του δέντρου της ηθικής και πνευματικής ζωής ασπλάχνως βιβρώσκει ο σάραξ των εξετάσεων, παράγων φθορά και διαφθορά[…]
Η αδιαφορία των εξεταστών, η ευκαμψία αυτών προς τας ικεσίας και τους εκφοβισμούς εκφαυλίζουσαι την εξέτασιν και ανατρέπουσαι τον σκοπόν αυτής, εξευτελίζουσι εν γένει και βλάπτουσι σημαντικώς την δημοσίαν εκπαίδευσιν εις τα δημοτικά σχολεία, τα ελληνικά σχολεία, τα γυμνάσια, τα ιδιωτικά και τα δημόσια λύκεια» 13.
Χαρακτηριστικές περιγραφές δημοσιεύει αρθρογράφος με το ψευδώνυμο «Πας Παρτού», ο οποίος παρευρισκόμενος σε εξετάσεις γυμνασίου σχολιάζει: «Αι σκηναί είνε παρμέναι φωτοτυπικώς. Υστερον από ένα τέτοιον σύστημα διδασκαλίας, εξακολουθείτε, αν ημπορείτε να ερωτάτε: -Μα γιατί τα κεφάλια των Νεοελλήνων είνε κλούβια σαν αυγά της… Βάρνας;» 14.
Οι συντάκτες στιγματίζουν την ασύδοτη επιείκεια ή την αυστηρότητα ορισμένων καθηγητών και γενικά στρέφονται κατά της ασφυκτικής κατάστασης της εξεταστικής διαδικασίας. Υπάρχουν όμως και παιδαγωγοί, οι οποίοι σε εφημερίδες και περιοδικά της εποχής χαρακτηρίζουν τις δημόσιες προφορικές εξετάσεις στα δημοτικά σχολεία επιβλαβείς σωματικά, πνευματικά και ηθικά, καθώς εξουθενώνουν την ψυχή των μαθητών, ζητώντας αναθεώρηση του τρόπου διεξαγωγής τους 15.
Μπορούμε, επομένως, να υποθέσουμε ότι οι δημοσιογραφικές επιθέσεις κατά καθηγητών σχετίζονται με την ανατίμηση του ρόλου και την αύξηση της ευθύνης τους απέναντι στο εξεταστικό τους καθήκον. Η ευθύνη αυτή προϋποθέτει δίκαιη, αντικειμενική και αμερόληπτη εξέταση.
- Εφημερίς, 22.7.1889, αρ. φ.202.
- Εφημερίς, 13.7.1878, αρ. φ. 194.
- Ακρόπολις, 7.7.1885, αρ. φ 1138
- Καιροί, 18.7.1893, αρ. φ. 1643.
- Καιροί, 7.7.1893, αρ. φ. 1632.
- Ακρόπολις, 1.7.1895, αρ. φ. 4809.
- Καιροί, 28.6.1894, αρ. φ. 1985.
- Το Άστυ, 17.6.1898, αρ. φ. 2725.
- Ακρόπολις, 10.7.1889, αρ. φ. 2574.
- Εφημερίς, 25.6.1893, αρ. φ. 176.
- Ακρόπολις, 13.6.1894,
αρ. φ. 4422.
- Καιροί, 22.11.1898, αρ. φ. 3578.
- Καιροί, 30.1.1901, αρ. φ. 4368.
- Καιροί, 27.6.1902, αρ. φ. 4828.
- Γ. Μπουκουβάλας, «Αι εξετάσεις» Εθνική Αγωγή, έτος Ε΄, 15.7.1902, αρ. φ. 14.
Οι φωτογραφίες και λεζάντες πέραν της 87ης σελίδας, προέρχονται από την έκδοση «Ενθύμιον Εκπαιδεύσεως Θηλέων» της Νίτσας Κολιού του 1997
Πηγή: Περιοδικό Volos City
