Το διεθνές συνέδριο «H Ορθοδοξία στην εποχή των αυτοκρατοριών και μετέπειτα», που πραγματοποιήθηκε στο Πανεπιστήμιο του Τάρτου (Εσθονία) στις 6 Οκτωβρίου 2025, συγκέντρωσε θεολόγους, ιστορικούς και ακαδημαϊκούς από όλη την Ευρώπη που διερεύνησαν τις πολύπλοκες διασταυρώσεις του Ορθόδοξου Χριστιανισμού με τις αυτοκρατορικές ιδεολογίες. Διοργανώθηκε από το Πανεπιστήμιο του Τάρτου (Εσθονία) σε συνεργασία με την Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου και την Ορθόδοξη Εκκλησία της Εσθονίας. Στόχος της εκδήλωσης ήταν να ενθαρρύνει τον κριτικό διάλογο πάνω στην σχέση των αυτοκρατορικών πλαισίων με τη διαμόρφωση της Ορθόδοξης θεολογίας, της εκκλησιαστικής ταυτότητας και της πολιτικής εμπλοκής, καθώς και τους τρόπους με τους οποίους αυτό το παρελθόν συνεχίζει να επηρεάζει τον Ορθόδοξο κόσμο σήμερα.
Χαιρετισμούς απηύθυναν στο Συνέδριο οι εκπρόσωποι των τριών συνεργαζόμενων ιδρυμάτων, Priit Rohtmets (Πανεπιστήμιο του Τάρτου), Παντελής Καλαϊτζίδης (Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών) και Tauri Tölpt (Ορθόδοξη Εκκλησία της Εσθονίας).
Ανοίγοντας το συνέδριο, ο Παντελής Καλαϊτζίδης (Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου) επανεξέτασε τη βυζαντινή πολιτική θεολογία, θέτοντας ερωτήματα για την πιστότητα της τελευταίας ως προς το πνεύμα της Συνόδου της Νίκαιας. Η αδελφή Βάσα Λάριν (Ορθόδοξη Θεολογική Ακαδημία Κιέβου) διερεύνησε το διαρκές τραύμα της αυτοκρατορικής απώλειας στην Υπερόριο Ρωσική Εκκλησία, εντοπίζοντας στο πώς η νοσταλγία και η ταυτότητα αλληλοσυνδέονται στη ζωή της Ρωσικής διασποράς. Ο π. Κύριλλος Γοβορούν (Κολλέγιο Αγίου Ιγνατίου, Στοκχόλμη• Πανεπιστήμιο Loyola Marymount, Λος Άντζελες) πρότεινε τρόπους για να βρει η Ορθόδοξη Εκκλησία νέους δρόμους προς την ελευθερία από αυτοκρατορίες και δικτατορίες στον 21ο αιώνα.
Τα θέματα του δικαίου και της εξουσίας στο ιστορικό και το σύγχρονο πλαίσιο εξετάστηκαν από τον David Heith-Stade (Πανεπιστήμιο της Βιέννης) και τον Pasquale Annicchino (Πανεπιστήμιο της Φότζια), οι οποίοι παρουσίασαν πώς χρησιμοποιήθηκαν τα νομικά και κανονικά πλαίσια στην Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία και πώς αξιολογήθηκε το νομικό θρησκευτικό πλαίσιο που υιοθετήθηκε στην Ουκρανία. Στις ιστορικές και πολιτικές συνέχειες εστίασαν ο Norman Russell (Ινστιτούτο Θεολογίας «Santa Eufemia di Calcedonia»), ο Priit Rohtmets και ο Alar Kilp (και οι δύο, Πανεπιστήμιο του Τάρτου). Οι παρουσιάσεις τους ανίχνευσαν την εξέλιξη της αυτοκρατορικής ιδεολογίας στον βυζαντινό και ρωσικό κόσμο.
Η τελευταία συνεδρία επικεντρώθηκε στο παρόν και το μέλλον της Ορθοδοξίας σε ένα παγκόσμιο πλαίσιο. Η Κατερίνα Πεκρίδου (Διάσκεψη των Ευρωπαϊκών Εκκλησιών, CEC) μίλησε για τις ηθικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι χριστιανικές κοινότητες εν μέσω του πολέμου της Ρωσίας εναντίον της Ουκρανίας, ενώ ο π. Gintaras Sungaila (Ορθόδοξο Χριστιανικό Ινστιτούτο Εκπαίδευσης και Έρευνας, Λιθουανία) περιέγραψε τις αυτοκρατορικές αφηγήσεις της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στη Λιθουανία και τις τοπικές προσπάθειες για την «αποαποικιοποίηση» της Ορθοδοξίας και την απελευθέρωσή της από τις κληρονομημένες ιεραρχίες. Ο π. Andrii Dudchenko (Ορθόδοξη Θεολογική Ακαδημία Κιέβου) παρουσίασε μια ανάλυση των εκκλησιών στην Ουκρανία, επιδιώκοντας ανανέωση πέρα από τα αυτοκρατορικά μοντέλα.
Εκπροσωπώντας την Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Βόλου, ο Παντελής Καλαϊτζίδης ξεκίνησε την εισήγησή του με μια αναφορά στο Σύμβολο της Νίκαιας, διερωτώμενος αν η βυζαντινή πολιτική θεολογία και η ιδέα του αυτοκράτορα ως εικόνα ή εκπρόσωπο του Χριστού στη γη ήταν σύμφωνη με το πνεύμα της Νίκαιας και την Τριαδική της θεολογία. Τόνισε την μοναρχική προσέγγιση του Ευσέβιου Καισαρείας και την ιδέα της βασιλείας του Θεού ως κάποιας μορφής Αυτοκρατορίας, εξηγώντας ότι, από την οπτική γωνία της βυζαντινής πολιτικής θεολογίας, ο Χριστός γινόταν κατανοητός περισσότερο ως βασιλιάς και λιγότερο ως προφήτης ή ιερέας. Αυτές ακριβώς οι ιδέες βρήκαν απήχηση στην πολιτική θεολογία του Carl Schmidt τον 20ό αιώνα, και αντικρούσθηκαν σθεναρά πρώτα από τον Erik Peterson και αργότερα από τον Jürgen Moltmann, που είδαν σε τέτοιες μοναρχικές προσεγγίσεις κινδύνους για την πίστη της Νίκαιας. Σύμφωνα με τον Πέτερσον, η χριστιανική πίστη στον Τριαδικό Θεό οδηγεί στην άρνηση κάθε είδους πολιτικής κυριαρχίας και τελικά ακυρώνει όλες τις αυταπάτες σχετικά με τις μοναρχικές «πολιτικές θεολογίες». Ο Πέτερσον, ενώ αντιτίθεται «σε οποιασδήποτε μορφής χριστιανική πολιτική θεολογία», ήταν ο πρώτος που τόνισε την πολιτική λειτουργία και τις πολιτικές επιπτώσεις του τριαδικού δόγματος. Ο Π. Καλαϊτζίδης τόνισε επίσης το γεγονός ότι η Ευσεβιανή οπτική συνάντησε επανειλημμένα αντίσταση στην Βυζαντινή αυτοκρατορία, όπου οι Πατέρες της Εκκλησίας και οι μοναχοί, χωρίς να αρνούνται την ιεροποίηση της αυτοκρατορικής εξουσίας και τη χριστολογική της βάση, αντιτάχθηκαν στις αυτοκρατορικές απαιτήσεις για υποταγή της Εκκλησίας στην κοσμική εξουσία και, το πιο σημαντικό, στις αυτοκρατορικές προσπάθειες παρέμβασης σε θεολογικά και δογματικά ζητήματα, και ότι, παράλληλα με τη συνεργασία Εκκλησίας και Κράτους στο Βυζάντιο, μια συνεχής διαλεκτική ένταση φαίνεται να διαπερνά τη σχέση μεταξύ πνευματικής και κοσμικής εξουσίας, όπως αποδεικνύεται από τη σχέση του πατριάρχη με τον αυτοκράτορα, ή της Εκκλησίας με την αυτοκρατορία. Στο τέλος αυτής της συζήτησης, γίνεται σαφές ότι ενώ το Βυζάντιο και οι μεσαιωνικές αυτοκρατορίες απέτυχαν να ανοίξουν δρόμο προς μια κοινωνία αμοιβαίας κατανόησης, η Τριαδική θεολογία προσφέρει μια εσχατολογική προοπτική προς τη βασιλεία του Θεού.
