Αυτό το Σάββατο στην εκπομπή του ράδιο Ένα 102,5 «Βιβλίο και Πολιτισμός», που επιμελείται και παρουσιάζει η Σοφία Νικολάου παρουσιάζεται το βιβλίο «Μερκάντο» της Μαρίας Μαμαλίγκα που κυκλοφορεί από τις εκδ. Εστία. Είναι μια νουβέλα που εισάγει τη σεφαραδίτικη κοινότητα της Ρόδου στη μεγάλη τοιχογραφία της λογοτεχνίας του Ολοκαυτώματος. Η λέξη «Μερκάντο», στα ισπανοεβραϊκά, σημαίνει «ο εξαγορασμένος από τον Άγγελο του Θανάτου», εκείνος που θα επιζήσει.
Οι σεφαραδίτικες κοινότητες του Νότου παραμένουν άγνωστες. Ελάχιστα γνωρίζουμε για την «τζουντερία» της Ρόδου, την Εβραϊκή συνοικία που βρισκόταν μέσα στα τείχη της παλιάς πόλης, στο κάστρο, όπου οι σεφαραδίτες συγκατοίκησαν με τους μουσουλμάνους επί Οθωμανών. Το Μερκάντο είναι ένα βιβλίο που έρχεται να καλύψει αυτό το κενό, ανασύροντας στη μνήμη έναν κόσμο που για δεκαετίες παρέμεινε σιωπηλός.
Η Μαρία Μαμαλίγκα, Ροδίτισσα η ίδια, σε ένα ταξίδι στην Κρακοβία έμαθε, όπως είπε η ίδια, ότι οι εβραίοι συντοπίτες της επιβιβάστηκαν το καλοκαίρι του 1944 σε φορτηγά πλοία, οδηγήθηκαν στο Χαϊδάρι και από εκεί στο Άουσβιτς. 1.673 Ροδίτες Εβραίοι δεν επέστρεψαν ποτέ. Αυτή η γνώση την συντάραξε. Και το αποτέλεσμα είναι μια περίτεχνη αφήγηση που ανασυστήνει την προπολεμική γειτονιά μέσα στα τείχη της Ρόδου: τις φωνές, τα επαγγέλματα, τα έθιμα, τη γλώσσα, τα ισπανοεβραϊκά που διατηρήθηκαν ζωντανά επί αιώνες.
Η ιστορία ξεκινά τον Ιανουάριο του 1943. Πείνα, βομβαρδισμοί, η σκιά του Γ’ Ράιχ ίπταται στην Ευρώπη και στη Ρόδο. Πρωταγωνίστρια μια δεκαεπτάχρονη εβραιοπούλα, εγγονή ραβίνου και κόρη τυπογράφου. Η φωνή της μας δίνεται μέσα από το ημερολόγιο της. (Άννα Φρανκ). Είναι μια νέα γυναίκα που διψά να ζήσει «τώρα, χωρίς αναβολές».
Διαβάζει Ουγκό και Ζολά. Αγαπά τα βιβλία όπως ο παππούς της, που όμως εντρυφεί κυρίως στην Τανάχ (Εβραϊκή Βίβλος), αλλά εκείνη αναζητά έναν άλλον κόσμο. Η γαλλοφωνία και η λογοτεχνία σηματοδοτούν τη χειραφέτηση της σε σχέση με τον κόσμο από τον οποίο προέρχεται. Και τότε έρχεται η μεγάλη υπέρβαση: θα ερωτευτεί έναν νεαρό μορφωτικό ακόλουθο του τουρκικού προξενείου. Σχέση που παραβιάζει την ενδογαμία της κοινότητας. Μια επιλογή που ραγίζει την οικογένεια. Μια πράξη με τεράστιο τίμημα, αλλά που θα σημάνει και τη σωτηρία της.
Η ηρωίδα θα επιζήσει. Θα αλλάξει πατρίδες, ταυτότητες, γλώσσες. Θα περάσει από το Μαρμαρίς στην Κωνσταντινούπολη, στην Κεντρική Ευρώπη, και τελικά στην Αμερική. Η οικογένειά της όμως θα χαθεί.
Το Μερκάντο δεν είναι μόνο μνημόσυνο για τους Ροδίτες Εβραίους. Είναι συνάμα και μια ιστορία ενηλικίωσης. Μια αφήγηση για το πώς κάποιος βρίσκει τον εαυτό του μέσα από την ρήξη. Για το πώς η Ιστορία συνθλίβει, αλλά και πώς, κάποιες φορές, αφήνει μια χαραμάδα ζωής. Ο «εξαγορασμένος από τον Άγγελο του Θανάτου», δεν είναι απλώς ο επιζών. Είναι εκείνος που κουβαλά τη μνήμη.
Στο δεύτερο μέρος ένα αφιέρωμα στην Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας. Μια γλώσσα που δεν είναι απλώς μέσο επικοινωνίας, αλλά φορέας μνήμης, σκέψης και πολιτισμού. Η ελληνική γλώσσα έχει πίσω της περισσότερα από τρεις χιλιάδες χρόνια συνεχούς γραπτής παρουσίας. Από τον Όμηρο και τους τραγικούς, στη φιλοσοφία του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, από το Ευαγγέλιο μέχρι τη σύγχρονη ποίηση, η ελληνική δεν έπαψε ποτέ να μιλιέται, να γράφεται, να μετασχηματίζεται.
Είναι μια γλώσσα που έδωσε στην οικουμένη λέξεις για να σκεφτεί: δημοκρατία, ιστορία, πολιτική, φιλοσοφία, θέατρο, επιστήμη. Δεν είναι τυχαίο ότι η ημέρα αυτή συνδέεται με τον Διονύσιο Σολωμό, γιατί η γλώσσα δεν είναι μόνο γνώση, είναι και ελευθερία. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ένα συλλογικό «εμείς» βρίσκει φωνή.
Σε έναν κόσμο που αλλάζει γρήγορα, η ελληνική γλώσσα μας θυμίζει ότι η συνέχεια δεν είναι ακινησία· είναι διάλογος ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Και όσο τη μιλάμε, τη γράφουμε, τη σκεφτόμαστε, παραμένει ζωντανή.
