Tης Μαρίας Σπανού
Τρία χρόνια μετά την επανάσταση της Θεσσαλίας του 1878 η προσάρτηση της Θεσσαλίας στον εθνικό κορμό- χωρίς την επαρχία της Ελασσόνας- και ενός τμήματος της Ηπείρου πραγματοποιήθηκε με ειρηνικό τρόπο, ως αποτέλεσμα μακροχρόνιων και εξαντλητικών διπλωματικών διεργασιών, που ξεκίνησαν από το Συνέδριο του Βερολίνου και έληξαν με βάση τις διατάξεις της σύμβασης της Κωνσταντινούπολης (12 Μαΐου 1881).
Η ελληνοτουρκική σύμβαση βάσει του πρώτου της άρθρου προέβλεπε με σαφήνεια τα νέα σύνορα. Ο ακριβής προσδιορισμός της νέας οροθετικής γραμμής θα γινόταν επί τόπου με την εποπτεία διεθνούς επιτροπής στην οποία συμμετείχαν οι έξι επιτετραμμένοι των Μεγάλων Δυνάμεων και των ενδιαφερομένων χωρών. Οι αποφάσεις της θα λαμβάνονταν κατά πλειοψηφία με εργασίες που ξεκίνησαν με την υπογραφή της σύμβασης. Βάσει των άρθρων της η εκκένωση των έξι παραχωρούμενων τμημάτων θα γινόταν σταδιακά. Τελευταία θα γινόταν η παραχώρηση του Βόλου, επειδή χρειαζόταν περισσότερος χρόνος για την εκκένωση της Θεσσαλίας από τον οθωμανικό στρατό και το πολεμικό υλικό, που θα μεταφερόταν, μέσω του λιμανιού του.
Ο υποπρόξενος του ελληνικού βασιλείου στον Βόλο Ιωάννης Τζιώτης, όπως και ο πρόξενος της Λάρισας Ιωάννης Παλαμήδης δεν είχαν πλέον άλλη έγνοια παρά να υπεραμυνθούν της ασφαλούς διεκπεραίωσης της προσάρτησης. Ως την τελευταία στιγμή, δυσπιστούσαν οι Οθωμανοί εξυφαίνοντας διάφορα, όπως τηλεγραφεί ο Παλαμήδης στο Υπουργείο των Εξωτερικών, καθότι «η διοίκηση υποκινεί δια του φόβου και δια της πιέσεως υπογραφήν αναφορών παρά κατοίκων των διαφόρων επαρχιών δι ών δηλούσιν ότι είναι ευχαριστημένοι εκ της τουρκικής διοικήσεως και ου θέλουσιν προσάρτησιν». Επεισόδια παραβατικότητας έναντι των χριστιανών, εξαιτίας της αδιαφορίας των οθωμανικών αρχών, είχαν ξεκινήσει από το καλοκαίρι του 1878 και συνεχίζονταν.
Και ενώ είχε διευθετηθεί και η αποχώρηση του τουρκικού στρατού, τελευταία στιγμή η Πύλη ζήτησε δεκαπενθήμερη παράταση της αποχώρησής τους. Η είδηση αυτή «κατεθορύβησε» τους Θεσσαλούς αναλογιζόμενοι τις τελευταίες πράξεις βίας και εκδίκησης, που εξαιτίας της ακηδείας, της απάθειας και της κακής πρόθεσης των αρχών, είχαν πολλαπλασιαστεί. Την απειλούμενη παράταση ο Παλαμήδης πολέμησε να ακυρώσει, επιχειρηματολογώντας πως κάτι τέτοιο «μεγάλας καταστροφάς θα επιφέρει εν τω τόπω», κάνοντας έκκληση στον πρωθυπουργό Αλέξανδρο Κουμουνδούρο να λάβει μέτρα για την αποτροπή του κινδύνου.
Ειδικά στις περιοχές της Ελασσόνας και του Ολύμπου που αποκόπηκαν από την ενσωμάτωση η παραβατικότητα είχε οργιάσει. Η είδηση όμως αυτή τάραξε ιδιαίτερα και τους ίδιους τους Οθωμανούς που είχαν αποφασίσει να μη μεταναστατεύσουν και να παραμείνουν στη Θεσσαλία, ελπίζοντας να τελειώσει το γρηγορότερο η ανώμαλη αυτή κατάσταση. Ήθελαν περισσότερο και από τους χριστιανούς, υποστηρίζει ο Παλαμήδης, την ταχύτερη διεκπεραίωση του θέματος.
Γενικά, και στα δυο στρατόπεδα επικρατούσε μεγάλη ανησυχία και ο Παλαμήδης αναγκάστηκε μαζί με τους Ευρωπαίους ομολόγους του να ζητήσει έκτακτα μέτρα ασφαλείας.Τα πράγματα τελικά εξομαλύνθηκαν, ο φερίκης Βελή Ριζά-πασάς ήρθε στη Λάρισα και η εκκένωση του στρατού έγινε ομαλά, όπως και οι άλλες διαδικασίες.
Η παράδοση της Θεσσαλίας, αφού είχε προηγηθεί της Άρτας στις 5 Ιουλίου, άρχισε με την είσοδο του ελληνικού στρατού στο Δομοκό στις 8 Αυγούστου, συνεχίστηκε με το Σμόκοβο, Καρδίτσα, Φανάρι, Τρίκαλα, Αλμυρό, Λάρισα, Βελεστίνο και ολοκληρώθηκε στον Βόλο, όπως είχε προγραμματιστεί.
Η συνολική επιφάνεια που προσαρτήθηκε ανερχόταν σε 13.395 τ.χλμ. (12.258 της Θεσσαλίας και 1.136 της Άρτας), που αύξανε την έκταση του ελληνικού κράτους κατά 26,7% και τον πληθυσμό του κατά 300.000 κατοίκους. Η κατάληψη των νέων εδαφών, εκτός από μεμονωμένα επεισόδια, διεκπεραιώθηκε χωρίς προβλήματα. Παντού οι κάτοικοι υποδέχονταν με ξέφρενο ενθουσιασμό τον ελληνικό στρατό.
Ο επίλογος της παράδοσης γράφηκε με συναρπαστικό τρόπο, όπως τον περιέγραψαν αρκετοί ανταποκριτές εφημερίδων που είχαν φθάσει για το σκοπό αυτό στον Βόλο από την παραμονή. Η γλυκιά μέρα της ελευθερίας ξημέρωσε και στον Βόλο στις 2 Νοεμβρίου, με την είσοδο του ελληνικού στρατού από τον υποστράτηγο Σκαρλάτο Σούτσο και του φαλαγγάρχη Κ. Καραϊσκάκη. Οι Βολιώτες περίμεναν τη μέρα αυτή, όπως έγραψε η αθηναϊκή εφημερίδα «Εθνικόν Πνεύμα» «ως ο τυφλός το φως των οφθαλμών του». Από την προηγουμένη νύκτα οι σημαίες είχαν υψωθεί, οι πόρτες και τα παράθυρα των σπιτιών είχαν ανοίξει διάπλατα «και ενόμιζε τις, ότι είχεν ανατείλει η ημέρα: τόσον ήτο φωτεινή η ανατολή της ελευθερίας».
Η αθηναϊκή εφημερίδα «Αιών», που αφιέρωσε πολλά αφιερώματα, σημειώνει στις 4 Νοεμβρίου: «…Ο ελληνικός στρατός, συνιστάμενος εκ των ταγμάτων ενδεκάτου, ογδόου και δεκάτου και σώματος τινός του μηχανικού εισήλθεν εις τον Βώλον περί της 10 ώραν π.μ. Η υποδοχή ήτο λαμπρά και ωραίος καιρός μεγάλως ηυνόησε την εορτήν. Ο ενθουσιασμός ήτο μέγας, απείρων ανθρώπων ελθόντων εκ του Πηλίου και των περιχώρων ως και εξ’ όλων των μερών της Ελλάδος και της Σμύρνης. Η διεθνής επιτροπή αναχωρεί εις Αθήνας δια της «Μπουμπουλίνας».
Η εφημερίδα «Παλιγγενεσία» (5.11.1881) περιέγραψε με ακρίβεια την υποδοχή του στρατού και την επίσημη τελετή με τις προσφωνήσεις τόσο του δημάρχου Βόλου Γεωργίου Καρτάλη όσο και του Υποστράτηγου Σκαρλάτου Σούτσου. Αναφέρθηκε και στο ταχύπλοο «Κρήτη» της εταιρίας Γουδή, που, από την προηγουμένη νύκτα ταξίδεψε από τον Πειραιά για να βρεθεί το πρωί της 2ας Νοεμβρίου στον Βόλο, μεταφέροντας μεγάλο αριθμό ενθουσιωδών επισκεπτών από τις παράκτιες περιοχές της διαδρομής του για να πανηγυρίσουν μαζί με τους ντόπιους την προσάρτηση του Βόλου:«Την 8 ώραν π.μ. έρριπτεν την άγκυραν αυτής, εν τω λιμάνι του Βόλου, ενώ σημαιοστόλιστος έπλεε, επαυξάνουσαν την χαρά των εν χαρά και πανηγύρει διατελούντων κατοίκων του Βόλου και των περικαλλών και ευεκτίστων κωμών…Εισπλέοντες εις τον λιμένα διήλθομεν αριστερόθεν του οθωμανικού θωρηκτού, όπερ χαιρετηθέν υπό της «Κρήτης» αντιχαιρέτησε, και παρηλάσαμεν προ της ημετέρας «Μπουμπουλίνας» και των ηγκυροβολημένων και σημαιοστολίστων ατμοπλοίων της ελληνικής ατμοπλοϊκής εταιρείας και της Πανελληνίου, ων αι κυανόλευκοι σημαίαι αμοιβαίως ανήρχοντο και κατήρχοντο δεξιούμεναι αδελφικώς εν λιμένι μέχρι προ ολίγων ωρών δούλω και νυν ελευθέρω…άμα τη προσορμίσει της «Κρήτης», αι λέμβοι φέρουσαι την κυανόλευκον και γελόεσσαν ελληνικήν σημαία, δαφνοστόλισται δε και μυρσινοστόλισται περιεκύκλωσαν αυτήν και κατά δεκάδας εξήγον εις την πόλιν τους επιβάτας αυτής». Η πόλη υποδέχτηκε τον στρατό «πλήρης αφάτου εθνικής θυμηδίας δια την μοναδικήν τούτην ημέραν».
Ανάλογη υποδοχή, ανήμερα της μεγάλης ημέρας περιγράφει και ο οπλαρχηγός του 1878 και δημοσιογράφος της νεοεκδιδόμενης Θεσσαλίας στον Βόλο, Κωνσταντίνος Σακελλαρίδης. Συγκινητική ήταν η στιγμή, γράφει η «Θεσσαλία» (4.11.1881) όταν τα μέλη της Προσωρινής Κυβέρνησης του Πηλίου «η την τελευταίαν του 1878 επανάστασιν διευθύνασα» παρουσιάστηκαν και παρέδωσαν επίγραμμα και τη σημαία της επανάστασης δια του γηραιού πλέον προέδρου της, του Ζαγοριανού Ιερώνυμου Κασσαβέτη «εντειλαμένη εν επιγράμματος τω στρατηγώ» (εννοώντας τον Σούτσο) με το αίτημα να την παραδώσει στο βασιλιά. Το ίδιο και όταν αντίκρισαν τη Μαργαρίτα Μπασδέκη, η φήμη της οποίας είχε διαδοθεί παντού.
Η πανηγυρική τελετή κορυφώθηκε λίγες ημέρες μετά, με την περιοδεία θριάμβου του βασιλιά Γεωργίου του Α΄ με πολυπληθή συνοδεία στις νέες προσαρτώμενες επαρχίες. Η προσάρτηση του Βόλου και ολόκληρης της Θεσσαλίας ήταν πια γεγονός. Για πρώτη φορά το ελληνικό βασίλειο από την ίδρυσή του αποκτούσε μια οθωμανική επαρχία ειρηνικά, δια της διπλωματικής οδού. Και οι δυο εκπρόσωποί του στον Βόλο και στη Λάρισα, Ιωάννης Τζιώτης και Ιωάννης Παλαμήδης είχαν πράξει το καθήκον τους στο ακέραιο, συμβάλλοντας στην αδιαμφισβήτητη αυτή επιτυχία-σταθμό στην νεότερη ελληνική ιστορία.
*«Τα αποσπάσματα, όπως και οι φωτογραφίες, προέρχονται από το βιβλίο της υπογράφουσας, Ιστορικά Ημιτόνια. Η επανάσταση στη Θεσσαλία το 1878 με το βλέμμα των προξένων, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2021. Η μελέτη αυτή στηρίζεται κυρίως στο αρχειακό υλικό του Διπλωματικού Ιστορικού Αρχείου (ΥΔΙΑ) του Υπουργείου Εξωτερικών.
