Γράφει ο Δρ. Απόστολος Ι. Παπατόλιας
Εκλ. αναπλ. Καθηγητής δημόσιας διοίκησης,
πρ. Νομάρχης,
Επιτροπή Διεύρυνσης ΠΑΣΟΚ
Η πικρή αλήθεια είναι ότι ο τόπος μας χάνει πληθυσμό με σταθερό ρυθμό. Οι γεννήσεις στη Θεσσαλία μειώθηκαν από 7.020 το 2011 σε 4.210 το 2024, με το ποσοστό μείωσης στο 40%, όταν το αντίστοιχο εθνικό ποσοστό ήταν στο 35,8%. Το 2025, το 26 % των κατοίκων της Θεσσαλίας υπερέβαινε τα 65 έτη, όταν στη χώρα ο αντίστοιχος δείκτης ήταν 23,7%. Ορισμένοι εξίσου ανησυχητικοί δείκτες: α) το 2024 ο «δείκτης ολικής γονιμότητας» ήταν 1,29 παιδιά ανά γυναίκα, κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ (1,34) και β) από το 2011 έως το 2025 ο γενικός πληθυσμός μειώθηκε κατά 9,6%, λόγω της υπεροχής των θανάτων έναντι των γεννήσεων. Ακόμη πιο απειλητική όμως είναι η βασική προβολή της Eurostat που δείχνει σημαντική περαιτέρω μείωση στη Θεσσαλία κατά 15% έως το 2050 (Eurostat, 2026). Η εικόνα, βεβαίως, της δημογραφικής συρρίκνωσης διαφέρει ανά περιοχή με τις ορεινές και αγροτικές ζώνες, τις νησιωτικές Σποράδες και τις περιοχές που επλήγησαν από τον Daniel να παρουσιάζουν ακόμη μεγαλύτερη υστέρηση (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2026) λόγω ειδικών χαρακτηριστικών και διαφοροποιημένων αναγκών των πληθυσμού.
Από τα παραπάνω στοιχεία προκύπτει η αναντίρρητη ανάγκη για μια τεκμηριωμένη διάγνωση του δημογραφικού προβλήματος της Θεσσαλίας, που θα απολήγει σε μια πρόταση μακρόπνοου σχεδιασμού για την αντιμετώπισή του μέσα από δράσεις πιλοτικής εφαρμογής υπηρεσιών που θα αίρουν πρακτικά εμπόδια στους βασικούς συντελεστές της ζητούμενης δημογραφικής ανάκαμψης: νέους σε ηλικίες γαμηλιότητας, μητέρες και οικογένειες.
Οι πολιτικές για την αντιμετώπιση του δημογραφικού είναι το κατεξοχήν πεδίο όπου μπορούν να δοκιμαστούν με επιτυχία λύσεις πολυεπίπεδης διακυβέρνησης. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι η οργανωμένη Πολιτεία (Υπουργεία, Περιφέρειες, Δήμοι) οφείλουν να εφαρμόσουν μια στοχευμένη δημογραφική παρέμβαση, που θα συνδυάζει τις πολιτικές και τα εργαλεία που σχεδιάζονται σε κεντρικό επίπεδο (δράσεις Εθνικής Στρατηγικής του ΥΚΟΙΣΟ, «Νταντάδες της Γειτονιάς»), ενώ παράλληλα θα θέτει σε λειτουργία σύγχρονους μηχανισμούς ενημέρωσης, ευαισθητοποίησης και κοινωνικής συνεργασίας, μέσα από δοκιμασμένα αλλά και πρωτότυπα εργαλεία πολιτικής.
Ένα «Ειδικό Ταμείο Αντιμετώπισης της Δημογραφικής Κρίσης» της Θεσσαλίας (ΕΤΑΔΚ Θεσσαλίας), θα μπορούσε να είναι ένα τέτοιο πρωτότυπο εργαλείο, στον βαθμό που θα αποτύπωνε την κοινωνική πανστρατιά και τοπική σύμπραξη δημόσιων και ιδιωτικών φορέων (κρατικές υπηρεσίες, Περιφέρεια, Δήμοι, Επιχειρήσεις, Εκκλησία, οργανώσεις κοινωνίας πολιτών, χορηγοί) για την πολύπλευρη στήριξη της νέας οικογένειας, του 1ου του 2ου και του 3ου παιδιού από την γέννηση μέχρι την είσοδό του στις δομές βρεφονηπιακών. Η Περιφέρεια Θεσσαλίας, ιδίως υπό την παρούσα ηγεσία της, θα μπορούσε να αποτελεί τον αυτονόητο συντονιστή αυτού του ευρέος συνεργατικού σχήματος, διαθέτοντας σταθερά προς τον σκοπό αυτό μέρος των τακτικών της πόρων σε ετήσια βάση για τα επόμενα 25 χρόνια (2050), συνεχίζοντας και διευρύνοντας έτσι κοινωνικές δράσεις της που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη, όπως η διασφάλιση «κοινωνικής κατοικίας» σε νέα ζευγάρια και ειδικές ομάδες (επίκειται σχετική ανακοίνωση του Δημήτρη Κουρέτα).
Η προτεινόμενη παρέμβαση θα ξεκινήσει με τη διάγνωση του φαινομένου ανά Δήμο και ομάδα πληθυσμού, με στόχο να διαμορφωθεί το «δημογραφικό προφίλ» κάθε Δήμου (στοιχεία ΕΛΣΤΑΤ και Eurostat, προβολές πληθυσμού), να γίνει η χαρτογράφηση των υπηρεσιών μητρότητας, παιδικής φροντίδας και στήριξης οικογένειας και να προσδιοριστεί ο σύνθετος «δείκτης δημογραφικής ευαλωτότητας» ανά Δήμο. Με τον τρόπο αυτό θα καταρτιστεί ο «Δημογραφικός Χάρτης Θεσσαλίας και Μαγνησίας», που θα ορίζει τις περιοχές προτεραιότητας και τις έδρες των «κόμβων οικογένειας» (Κέντρα Κοινότητας Δήμων ή ΚΕΠ Υγείας).
Το επόμενο βήμα είναι η σύσταση Εταιρικής Σχέσης φορέων για την εκπόνηση Σχεδίου Δράσης με ορίζοντα το 2050 που θα περιλαμβάνει όλα τα «σενάρια χρηματοδότησης», καθώς και τις πιλοτικές υπηρεσίες ενημέρωσης και συμβουλευτικής στήριξης της γαμηλιότητας για νέους έως 40 ετών, νέα ζευγάρια και οικογένειες. Η Εταιρική Σχέση Κράτους με Περιφέρεια, Δήμους, κοινωνικές υπηρεσίες, ΚΕΠ Υγείας, ΔΥΠΑ, τοπικούς φορείς ανάπτυξης, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, επιμελητήρια και αγροτικούς συνεταιρισμούς θα αποτυπωθεί σε «μνημόνιο συνεργασίας» και συγκεκριμένο κανονισμό λειτουργίας. Η ισότιμη πρόσβαση στις υπηρεσίες από ευπαθείς ομάδες, κατοίκους ορεινών, αγροτικών και νησιωτικών περιοχών αποτελεί αυτονόητη προτεραιότητα.
Τέλος, αναγκαίες είναι οι δράσεις ευαισθητοποίησης με σχέδιο επικοινωνίας, οργανωμένη ψηφιακή καμπάνια, καθώς και εκδηλώσεις σε σχολεία, Πανεπιστήμιο και τοπικές κοινότητες. Οι υπηρεσίες, επίσης, πρέπει να γίνουν ορατές από τους πολίτες με έμφαση στη δια ζώσης στήριξη κοντά στον τόπο κατοικίας, ενώ τα ψηφιακά μέσα απλώς θα συμπληρώνουν, χωρίς να υποκαθιστούν τη δημόσια παρουσία στο πεδίο.
Ολοκληρώνω την παρουσίαση της πρότασης με μια παρατήρηση που αντλείται από τα ευρήματα όλων των πρόσφατων συγκριτικών ερευνών. Η επέκταση της δημόσιας παιδικής φροντίδας είναι το μέτρο με την πιο σταθερή θετική επίδραση στη γονιμότητα, ενώ οι μεμονωμένες χρηματικές παροχές και η τακτική των εφάπαξ επιδομάτων και άμεσων ενισχύσεων έχουν πρόσκαιρη επίδραση. Αυτή πρέπει να είναι και η κεντρική επιδίωξη της προοδευτικής πολιτικής για την αντιμετώπιση του δημογραφικού ζητήματος.
Last but not least: Η δέσμη παρεμβάσεων που προτείνουμε δεν υπόσχεται ασφαλώς άμεση αύξηση των γεννήσεων. Στηρίζει, όμως, ουσιαστικά τις οικογένειες, καθώς αίρει εμπόδια που συνδέονται με τις αποφάσεις απόκτησης παιδιών, δημιουργώντας έτσι τις κατάλληλες προϋποθέσεις και το αναγκαίο κοινωνικό περιβάλλον για την αύξηση των γεννήσεων. Το μέτρο της εθνικής μας ευθύνης δεν πρέπει, άλλωστε, να υπολογίζεται με διχαστικές μεγαλοστομίες αλλά με απτά δείγματα «δημοκρατικού πατριωτισμού» όπως οι δημόσιες παρεμβάσεις για τη δημογραφική μας ανάταξη.



































