Του Κώστα Γκούμα*
Πρόσφατη αυτοψία στελεχών του ΟΔΥΘ και του Δήμου Νοτίου Πηλίου στο φράγμα Παναγιώτικο της Μαγνησίας, έφερε ξανά στο προσκήνιο ένα διαχρονικό ζήτημα που αφορά ολόκληρη τη Θεσσαλία: την κατάσταση λειτουργίας, συντήρησης και αδειοδότησης των φραγμάτων και των ταμιευτήρων της, καθώς και τα τεχνικά προβλήματα που εμφανίζονται κατά τις φάσεις κατασκευής τους, χωρίς να έχει οριστεί εκ των προτέρων (ώστε να είναι παρών και να τις παρακολουθεί) ο φορέας που πρόκειται να αναλάβει την λειτουργία τους.
Σε μια περιοχή που τα έργα αποθήκευσης νερού είναι ζωτικής σημασίας για τον πρωτογενή τομέα, το περιβάλλον και την αντιπλημμυρική θωράκιση, τα φράγματα δεν είναι απλοί ταμιευτήρες. Είναι «ζωντανοί οργανισμοί»: χρήσιμες και αναγκαίες υποδομές, που προστατεύουν το φυσικό και το ανθρωπογενές περιβάλλον, αρκεί να παρακολουθούνται, να συντηρούνται και να λειτουργούν νόμιμα, ώστε να παραμένουν ασφαλείς.
Το άρθρο καταγράφει τα δεδομένα και επικεντρώνεται στις διαχρονικές παθογένειες και τις δυνατότητες που υπάρχουν για την προστασία των φραγμάτων, με στόχο την ενημέρωση των πολιτών και τη δραστηριοποίηση των αρμόδιων φορέων.
Ένα εκτεταμένο δίκτυο και ένα «θολό» τοπίο ευθυνών
Στη χώρα μας τα μεγαλύτερα φράγματα κατασκευάστηκαν με ευθύνη των Υπουργείων Υποδομών και Μεταφορών και Αγροτικής Ανάπτυξης, ορισμένα από τις Περιφέρειες, ενώ πολλά από τα μικρότερα (συνήθως με στοιχειώδεις προδιαγραφές) από τους Δήμους.
Όσον αφορά όμως την κυριότητα, τη λειτουργία και τη συντήρησή τους, το τοπίο είναι συχνά θολό, με επικάλυψη αρμοδιοτήτων, οι οποίες σε ορισμένες περιπτώσεις αμφισβητούνται και τα έργα καταλήγουν «ορφανά». Όταν, συνεπώς, κανείς δεν είναι σαφώς υπεύθυνος, η συντήρηση υποβαθμίζεται ή είναι ανύπαρκτη, τα έργα λειτουργούν πλημμελώς και σταδιακά απαξιώνονται.
Η σημασία των έργων αυτών και η πολυπλοκότητα της κατασκευής τους, καθώς και οι αστοχίες που παρατηρήθηκαν σε ορισμένα έργα που ήδη λειτουργούσαν (βλ. θραύση φράγματος Σπαρμού Ελασσόνας, Μάρτιος 2016) [1], υποχρέωσαν την Πολιτεία να θεσμοθετήσει, με μεγάλη καθυστέρηση, στα μέσα της δεκαετίας του 2010, τον Εθνικό Κανονισμό Ασφάλειας Φραγμάτων (ΚΑΦ) και τη Διοικητική Αρχή Φραγμάτων (ΔΑΦ) [ΦΕΚ Β΄ 4420/2016] [2].
Με το πλαίσιο αυτό καθορίστηκαν ρητά οι υποχρεώσεις ελέγχου, επιθεώρησης και διαχείρισης των φραγμάτων από τους αρμόδιους φορείς (όπως οι Περιφέρειες, σε περιπτώσεις έλλειψης ειδικού φορέα λειτουργίας), ώστε πλέον να εξασφαλίζεται μια κοινή φιλοσοφία ασφάλειας.
Τι προβλέπει ο ΚΑΦ και ποιος φέρει ευθύνη
Ο ΚΑΦ, όπως ισχύει σήμερα, κατατάσσει τα φράγματα σε τρεις κατηγορίες, ανάλογα με το ορατό ύψος και τον όγκο του ταμιευτήρα:
- Κατηγορία Ι: ορατό ύψος τουλάχιστον 40 m ή όγκος ταμιευτήρα άνω των 10.000.000 m³, ανεξαρτήτως ύψους.
- Κατηγορία ΙΙ: ορατό ύψος τουλάχιστον 20 m και κάτω από 40 m ή όγκος ταμιευτήρα τουλάχιστον 1.000.000 m³, ανεξαρτήτως ύψους.
- Κατηγορία ΙΙΙ: τα φράγματα που εμπίπτουν στον ΚΑΦ αλλά δεν εντάσσονται στις δύο πρώτες κατηγορίες.
Στο θεσμικό πλαίσιο οι ρόλοι ορίζονται με σαφήνεια:
- Υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών (Διεύθυνση Δ19): εξετάζει και εγκρίνει τους Φακέλους Κατασκευής (ΦΚΦ), Έγκρισης Υφιστάμενου Φράγματος (ΦΕΥΦ), Έγκρισης Εγκατάλειψης (ΦΕΕ) ή Αποδόμησης (ΦΕΑ), εξετάζει την Έκθεση Πρώτης Πλήρωσης όπου απαιτείται και διενεργεί τις επιτόπιες επιθεωρήσεις.
- Περιφέρεια, Δήμοι, Τοπικοί Οργανισμοί Εγγείων Βελτιώσεων (ΤΟΕΒ) και ο Οργανισμός Διαχείρισης Υδάτων Θεσσαλίας (ΟΔΥΘ): ως Κύριοι των Έργων ή Φορείς Λειτουργίας Φραγμάτων, οφείλουν να επικαιροποιούν τον Φάκελο Υφιστάμενου Φράγματος (Μητρώο, Εγχειρίδιο λειτουργίας και συντήρησης, Σχέδιο Παρακολούθησης), τη Μελέτη Θραύσης και διόδευσης πλημμυρικού κύματος και το Σχέδιο Αντιμετώπισης Επικίνδυνων Καταστάσεων (ΣΑΕΚ).
Η ολοκλήρωση αυτών των ενεργειών είναι προϋπόθεση ώστε να ληφθούν προληπτικά μέτρα και να υλοποιηθούν, μετά την έγκριση του Φακέλου από τη Διοικητική Αρχή Φραγμάτων, πιλοτικές παρεμβάσεις ενίσχυσης ή ανακατασκευής στα φράγματα όπου κρίνεται αναγκαίο.
Η κατάσταση των φραγμάτων στη Θεσσαλία
Στη Θεσσαλία έχουν κατασκευαστεί ή κατασκευάζονται 87 φράγματα (21 μεγάλα, 66 μικρά) και 17 λιμνοδεξαμενές [3], συνολικής ωφέλιμης χωρητικότητας 300 εκατ. m³ νερού (χωρίς τα φράγματα Συκιάς και Μεσοχώρας επί του Αχελώου) που εξυπηρετούν κυρίως αρδευτικές και λιγότερο υδρευτικές ανάγκες.
Σήμερα δεν είναι γνωστό με ακρίβεια πόσα από τα παραπάνω έργα πληρούν τις προϋποθέσεις ασφάλειας και ανθεκτικότητας που θέτει ο ΚΑΦ. Για ορισμένα είναι γνωστά τα προβλήματα διοίκησης και λειτουργίας και ότι απαιτούνται εργασίες συντήρησης ή/και επικαιροποίηση των τεχνικών τους χαρακτηριστικών. Εκτός από το φράγμα Ληθαίου, που εγκαινιάστηκε πρόσφατα (2026) και του οποίου η έμφραξη έγινε με άδεια της ΔΑΦ (τέλη 2025), για πολλά ή και όλα τα υπόλοιπα φράγματα της Θεσσαλίας υπάρχουν ενδείξεις ότι δεν πληρούν τις προϋποθέσεις του ΚΑΦ. Ενδεικτικά αναφέρονται τα φράγματα Ταυρωπού (1962), Σμοκόβου (2002), θυρόφραγμα Γυρτώνης, ταμιευτήρας Κάρλας, Παναγιώτικου, Μαυροματίου, Λιβαδίου Ελασσόνας, ημιτελές φράγμα Αγιονερίου, καθώς και άλλα μικρότερα (Λογγά Τρικάλων, Λόφου, Ελευθεροχωρίου Ελασσόνας).
Το «καμπανάκι» του Παναγιώτικου Μαγνησίας
Το φράγμα Παναγιώτικο (λιθόρριπτο με ανάντη πλάκα σκυροδέματος) [4] ολοκληρώθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 2000 και παραδόθηκε για λειτουργία στον Δήμο Νοτίου Πηλίου, ενώ είχαν ήδη εμφανιστεί προβλήματα διαρροών άγνωστης αιτιολογίας, που όμως δεν ήταν επικίνδυνα για την ευστάθεια του φράγματος όπως απέδειξε η μέχρι τώρα λειτουργία του. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, δεν διαθέτει την αδειοδότηση που προβλέπει ο Κανονισμός Ασφάλειας Φραγμάτων (ΚΑΦ), ενώ η εικόνα του μαρτυρά ανεπαρκή συντήρηση και ελλείψεις από τον φορέα λειτουργίας του.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το κατάντη πρανές του φράγματος, όπου την τελευταία 20ετια έχουν αναπτυχθεί δένδρα, παρά τις υποδείξεις έκθεσης (σελ. 20) [5] που συντάχθηκε από την Ελληνική Επιτροπή Μεγάλων Φραγμάτων (ΕΕΜΦ, Απρίλιος 2016), με την οποία «..συνιστάται η άμεση κοπή και ξήρανση με κάθε τρόπο όλων των δένδρων και θάμνων που έχουν αναπτυχθεί στο φράγμα και στην ζώνη 5 m γύρω από αυτό» γιατί «η ανάπτυξη ξυλώδους βλάστησης συμβάλλει στην επιφανειακή και υπόγεια διάβρωση των δομικών στοιχείων και παρεμποδίζει την οπτική επιθεώρηση του έργου».
Το Παναγιώτικο δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως μεμονωμένο περιστατικό. Είναι ένα καμπανάκι που μας καλεί να εξετάσουμε με νηφαλιότητα, αλλά και με επείγοντα τρόπο, την κατάσταση λειτουργίας και συντήρησης όλων των φραγμάτων της περιοχής.
Φράγμα Παναγιώτικο: πρόσφατες λήψεις (4/11/2026, επάνω) και λήψεις του 2004 (κάτω).
Η χρηματοδοτική ευκαιρία που δεν πρέπει να χαθεί
Το Εθνικό Σχέδιο Διαχείρισης Κινδύνου Καταστροφών (ΕΣΔΚΚ/NDRMP) προβλέπει συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, παρακολούθηση της σταθερότητας των φραγμάτων και μεθοδολογία ταχείας δομικής αξιολόγησης. Στο πλαίσιο αυτό, το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών δημοσιοποίησε το 2024 πρόσκληση του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) («Προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή») με τίτλο «Παρεμβάσεις εκτίμησης τρωτότητας και ανθεκτικότητας φραγμάτων έναντι ακραίων καιρικών φαινομένων».
Οι προθεσμίες της πρόσκλησης αυτής, σε συνδυασμό με την αδυναμία προεργασίας των ενδιαφερόμενων φορέων για το σοβαρό αυτό θέμα, δεν επέτρεψαν την υποβολή ώριμης πρότασης έστω και για ένα από τα φράγματα της Θεσσαλίας. Αυτό δεν δικαιολογεί αδράνεια, που ενόψει πιθανής επαναπροκήρυξης του μέτρου ή εύρεσης νέων χρηματοδοτικών εργαλείων, προϋποθέτει:
- Προεργασία: συγκέντρωση των τεχνικών στοιχείων και καταγραφή των ελλείψεων κάθε φράγματος της Θεσσαλίας.
- Μελέτη: χρηματοδότηση και εκπόνηση μελέτης, ώστε οι εμπλεκόμενοι φορείς να αποκτήσουν σαφή και τεκμηριωμένη εικόνα των αναγκαίων μέτρων και τεχνικών παρεμβάσεων, σύμφωνα με τον υφιστάμενο ΚΑΦ.
Πέραν όμως της βούλησης της Περιφέρειας και των συναρμόδιων φορέων, είναι αναγκαίο το ενδιαφέρον και η συνεργασία όσων σήμερα λειτουργούν ή είναι κύριοι των έργων. Μια ρεαλιστική πρόταση είναι να δρομολογηθούν τα παραπάνω με κοινή προγραμματική σύμβαση μεταξύ Περιφέρειας, ΟΔΥΘ και Δήμων (που εξυπηρετούνται από τα έργα) και να υλοποιηθεί είτε από τις Τεχνικές Υπηρεσίες της Περιφέρειας (αν είναι εφικτό) είτε από ιδιώτες μελετητές.
Επίλογος
Η κλιματική κρίση και τα ακραία φαινόμενα που έπληξαν τη Θεσσαλία έδειξαν ότι η πρόληψη και η συντήρηση των υποδομών δεν είναι πολυτέλεια αλλά ζήτημα δημόσιας ασφάλειας. Δεν ζητείται πανικός, ζητείται σχέδιο: καταγραφή, σαφής καθορισμός ευθυνών, αδειοδότηση σύμφωνα με τον ΚΑΦ και έγκαιρη προετοιμασία για κάθε διαθέσιμη χρηματοδότηση.
Η Περιφέρεια Θεσσαλίας, ο ΟΔΥΘ, οι Δήμοι και τα συναρμόδια Υπουργεία οφείλουν να συνεργαστούν από σήμερα, προτού η εγκατάλειψη μετατραπεί σε κίνδυνο, τόσο για τα ίδιες τις υποδομές με τα υδατικά τους αποθέματα όσο και για τις χρήσεις που εξυπηρετούν.
Το Παναγιώτικο είναι η προειδοποίηση. Το ερώτημα είναι αν θα την ακούσουμε.
*Ο Κώστας Γκούμας είναι γεωπόνος, πρ. Δ/ντής Εγγείων Βελτιώσεων, πρ. πρόεδρος ΓΕΩΤΕΕ/Κεντρικής Ελλάδας και μέλος της Ε.Δ.Υ.ΘΕ.
[1] (29/3/2016) ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ – Δημοσίευμα για το φράγμα Σπαρμού Ελασσόνας :
https://ypethe.gr/wp-content/uploads/2016/08/2016_03_29_eleytheria_katastrofi_fragmatos_sparmoy.pdf
[2] Εθνικός Κανονισμός Ασφάλειας Φραγμάτων (ΚΑΦ) και Διοικητική Αρχή Φραγμάτων (ΔΑΦ) – [ΦΕΚ Β΄ 4420/2016] :
https://ypethe.gr/wp-content/uploads/library_files/files/2016_12_30_egkrisi_kanonismoy_asfaleias_fragmaton_-_fek_4420_tv.pdf
[3] Παρουσίαση ΣΔΛΑΠ Θεσσαλίας (υδατικά έργα, σελ. 12) :
https://ypethe.gr/wp-content/uploads/2026/01/2026-01-29-%CE%A0%CE%B1%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%AF%CE%B1%CF%83%CE%B7-%CE%A3%CE%94%CE%9B%CE%91%CE%A0-%CE%98%CE%B5%CF%83%CF%83%CE%B1%CE%BB%CE%AF%CE%B1%CF%82.pdf
[4] Φράγμα Παναγιώτικο : https://ypethe.gr/fragma-panagiotiko/
[5] ΕΕΜΦ – Φράγμα Παναγιώτικο : Τελική έκθεση επιτροπής εμπειρογνωμόνων, Απρίλιος 2016 :
https://ypethe.gr/wp-content/uploads/2025/02/2016-04-22-%CE%A6%CF%81%CE%AC%CE%B3%CE%BC%CE%B1-%CE%A0%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CE%B3%CE%B9%CF%8E%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%BF-%CE%88%CE%BA%CE%B8%CE%B5%CF%83%CE%B7-%CE%B5%CE%BC%CF%80%CE%B5%CE%B9%CF%81%CE%BF%CE%B3%CE%BD%CF%89%CE%BC%CF%8C%CE%BD%CF%89%CE%BD-%CE%95%CE%95%CE%9C%CE%A6.pdf
