Σημαντική αύξηση σύνθετων περιστατικών ανήλικης παραβατικότητας εντός του σχολικού πλαισίου, καθώς και εμφάνιση νέων μορφών έκνομων συμπεριφορών, που συνδέονται με το διαδίκτυο, τις ομάδες συνομηλίκων και τη βία, καταγράφεται σήμερα – αν και ακόμη η Ελλάδα παραμένει σε χαμηλά επίπεδα συγκριτικά με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες.
Στο πλαίσιο αυτό, στοιχεία και παρατηρήσεις για τη σύγχρονη μορφή της ανήλικης παραβατικότητας παρουσιάστηκαν από τη Δρα Κωνσταντίνα Κωστάκου, Αστυνόμο Α΄ (ΥΓ) και ψυχολόγο της Υποδιεύθυνσης Προστασίας Ανηλίκων της Διεύθυνσης Δίωξης και Εξιχνίασης Εγκλημάτων Αττικής σε ενημερωτική ημερίδα στις 15/1 με θέμα: «Εφηβεία χωρίς Βία – Στρατηγικές Πρόληψης και Διαχείρισης Θεμάτων Κοινωνικής Συμπεριφοράς Μαθητών/τριών της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, με πρωτοβουλία των Υπουργών, Παιδείας, Θρησκευμάτων & Αθλητισμού, Σοφίας Ζαχαράκη και Προστασίας του Πολίτη, Μιχάλη Χρυσοχοΐδη.
Η Υπουργός Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, Σοφία Ζαχαράκη επεσήμανε: «Η κοινή μας παρουσία σήμερα εκφράζει την αφύπνιση και τον συντονισμό μας ώστε με ξεκάθαρους ρόλους και κοινό στόχο να προστατεύσουμε τους μαθητές και τις μαθήτριες, ενισχύοντας την ασφάλειά τους, μέσα στη σχολική κοινότητα. Ο δικός μας ρόλος είναι καίριος για την έγκαιρη αναγνώριση των αλλαγών της συμπεριφοράς και την στήριξη όλων των παιδιών, πριν τα προβλήματα κλιμακωθούν, μέσα από σταθερές σχέσεις εμπιστοσύνης, ένα σαφές πλαίσιο λειτουργίας και την διαμόρφωση ενός θετικού υποστηρικτικού σχολικού περιβάλλοντος. Ευχαριστώ θερμά τον Υπουργό Προστασίας του Πολίτη, κ. Μιχάλη Χρυσοχοΐδη και τα στελέχη της Ελληνικής Αστυνομίας που συμβάλλουν με τη γνώση τους, με την εμπειρία τους, την ετοιμότητά τους στην κοινή μας αποστολή. Κατανοούν όλοι, ότι ο ρόλος των εκπαιδευτικών και των στελεχών της εκπαίδευσης είναι καθοριστικός, γιατί βρισκόμαστε καθημερινά δίπλα στα παιδιά, βλέπουμε και εντοπίζουμε τα πρώτα σημάδια και μπορούμε να χτυπήσουμε τα πρώτα «καμπανάκια». Τα παιδιά δεν γεννιούνται παραβατικά. Κρατώ αυτό το οποίο επεσήμαναν στη σημερινή ημερίδα οι αξιωματικοί της ΕΛ.ΑΣ, ότι, οφείλουμε ως σχολική κοινότητα, να είμαστε σε εγρήγορση πριν η δυσκολία ενός παιδιού γίνει παραβατικότητα και πριν η παραβατικότητα γίνει αδίκημα. Στη σχολική καθημερινότητα υπάρχουν πλέον ενταγμένοι χιλιάδες ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί, ένα ευρύ δίκτυο ψυχοκοινωνικής υποστήριξης των παιδιών, των εκπαιδευτικών και των οικογενειών. Εργαζόμαστε καθημερινά για να κάνουμε ακόμα πιο αποτελεσματικό το πλαίσιο υποστήριξης των παιδιών αλΗ Υπουργός Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, Σοφία Ζαχαράκη επεσήμανε: «Η κοινή μας παρουσία σήμερα εκφράζει την αφύπνιση και τον συντονισμό μας ώστε με ξεκάθαρους ρόλους και κοινό στόχο να προστατεύσουμε τους μαθητές και τις μαθήτριες, ενισχύοντας την ασφάλειά τους, μέσα στη σχολική κοινότητα. Ο δικός μας ρόλος είναι καίριος για την έγκαιρη αναγνώριση των αλλαγών της συμπεριφοράς και την στήριξη όλων των παιδιών, πριν τα προβλήματα κλιμακωθούν, μέσα από σταθερές σχέσεις εμπιστοσύνης, ένα σαφές πλαίσιο λειτουργίας και την διαμόρφωση ενός θετικού υποστηρικτικού σχολικού περιβάλλοντος. Ευχαριστώ θερμά τον Υπουργό Προστασίας του Πολίτη, κ. Μιχάλη Χρυσοχοΐδη και τα στελέχη της Ελληνικής Αστυνομίας που συμβάλλουν με τη γνώση τους, με την εμπειρία τους, την ετοιμότητά τους στην κοινή μας αποστολή. Κατανοούν όλοι, ότι ο ρόλος των εκπαιδευτικών και των στελεχών της εκπαίδευσης είναι καθοριστικός, γιατί βρισκόμαστε καθημερινά δίπλα στα παιδιά, βλέπουμε και εντοπίζουμε τα πρώτα σημάδια και μπορούμε να χτυπήσουμε τα πρώτα «καμπανάκια». Τα παιδιά δεν γεννιούνται παραβατικά. Κρατώ αυτό το οποίο επεσήμαναν στη σημερινή ημερίδα οι αξιωματικοί της ΕΛ.ΑΣ, ότι, οφείλουμε ως σχολική κοινότητα, να είμαστε σε εγρήγορση πριν η δυσκολία ενός παιδιού γίνει παραβατικότητα και πριν η παραβατικότητα γίνει αδίκημα. Στη σχολική καθημερινότητα υπάρχουν πλέον ενταγμένοι χιλιάδες ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί, ένα ευρύ δίκτυο ψυχοκοινωνικής υποστήριξης των παιδιών, των εκπαιδευτικών και των οικογενειών. Εργαζόμαστε καθημερινά για να κάνουμε ακόμα πιο αποτελεσματικό το πλαίσιο υποστήριξης των παιδιών αλλά και των εκπαιδευτικών».
«Το σχολείο καλείται να λύσει προβλήματα που δεν είναι μόνο παιδαγωγικά», επισημάνθηκε χαρακτηριστικά καθώς ολοένα και περισσότερο βρίσκεται αντιμέτωπο με καταστάσεις, που υπερβαίνουν τα στενά παιδαγωγικά όρια και «συνδέονται με ευρύτερες κοινωνικές, οικογενειακές και ψυχοσυναισθηματικές πιέσεις».
Το γεγονός αυτό, δημιουργεί την ανάγκη για κοινή γλώσσα και συνεργασία μεταξύ εκπαιδευτικών, γονέων και αρμόδιων φορέων με στόχο την ανάπτυξη εργαλείων και δυνατοτήτων ουσιαστικής πρόληψης και αντιμετώπισης των φαινομένων στο σχολικό περιβάλλον.
«Να μη φοβάστε, να είστε πάντα γενναίοι και τολμηροί. Δεν έχετε να διακινδυνεύσετε τίποτα, γιατί έχετε εμάς δίπλα σας, συμπαραστάτες στο έργο σας, θα είμαστε κοντά σας, θα είμαστε η καθημερινή σας συνδρομή στο έργο, όπου χρειάζεται, όπου μας καλέσετε για να γίνουμε ακόμη καλύτεροι στη διαχείριση του σοβαρού κοινωνικού προβλήματος, της ανήλικης παραβατικότητας», είναι το μήνυμα που απηύθυνε ο Υπουργός Προστασίας του Πολίτη, Μιχάλης Χρυσοχοΐδης, απευθυνόμενος στους Περιφερειακούς Διευθυντές και Διευθυντές Εκπαίδευσης.
Σχετικά με τις μορφές της παραβατικότητας ανηλίκων
Εγκλήματα κατά της ιδιοκτησίας, παραβάσεις της νομοθεσίας περί ναρκωτικών και παραβάσεις του κοινού Ποινικού Δικαίου, όπως σωματικές βλάβες, αδικήματα κατά της τιμής, της προσωπικής και γενετήσιας ελευθερίας, είναι μερικές από τις μορφές που εκδηλώνεται η «παραβατικότητα ανηλίκων», δηλαδή οι παράνομες ή αντικοινωνικές συμπεριφορές που διαπράττονται από άτομα κάτω των 18 ετών.
Αξίζει να σημειωθεί, ότι η παραβατική συμπεριφορά εμφανίζεται συνήθως σε αρχικό στάδιο κατά την προεφηβεία, μεταξύ 12 και 14 ετών. Ελλείψει έγκαιρης παρέμβασης, μπορεί να εξελιχθεί σε επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά με πιο βίαια χαρακτηριστικά. Παρά τα ανησυχητικά περιστατικά, στην ελληνική επικράτεια τα επίπεδα ανήλικης παραβατικότητας παραμένουν έως σήμερα σχετικά χαμηλά σε σύγκριση με άλλα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των δυτικών χωρών.
Η εφηβεία ως αναπτυξιακή φάση
«Ο έφηβος δεν σκέφτεται όπως ο ενήλικας· δεν είναι ανωριμότητα χαρακτήρα, είναι αναπτυξιακή πραγματικότητα», τονίστηκε κατά την παρουσίαση από την ΥΠΑ. Αν και είναι γεγονός ότι η εφηβεία χαρακτηρίζεται από έντονες συναισθηματικές διακυμάνσεις, ανάγκη αποδοχής από τους συνομηλίκους, παρορμητικότητα και μειωμένη πρόβλεψη των συνεπειών, καθώς και από τη δοκιμή ορίων και ρόλων, η κατανόηση της εφηβείας δεν συνεπάγεται αποδοχή όλων των συμπεριφορών. Δεν σημαίνει ότι όλα δικαιολογούνται, ούτε ότι η βία αποτελεί απλώς μια «φάση». Επικίνδυνες συμπεριφορές δεν μπορούν να αγνοούνται, καθώς, όπως υπογραμμίζεται, «κατανόηση δεν σημαίνει ανοχή».
Παράγοντες κινδύνου της ανήλικης παραβατικότητας
Μεταξύ των βασικών παραγόντων κινδύνου για την εμφάνιση ανήλικης παραβατικότητας περιλαμβάνονται η έλλειψη σταθερών ορίων, η οικογενειακή αστάθεια ή βία, ο κοινωνικός αποκλεισμός και η περιθωριοποίηση, η έκθεση σε βία τόσο εκτός όσο και εντός διαδικτύου, η σχολική αποσύνδεση και η ένταξη σε ομάδες συνομηλίκων με αντικοινωνική συμπεριφορά.
Όπως υπογραμμίζεται, η παραβατικότητα σπάνια εμφανίζεται αιφνίδια. Συνήθως αποτελεί αποτέλεσμα συσσώρευσης δυσκολιών και προηγείται μια σειρά από σημάδια και συμπεριφορές. Το σχολείο είναι συχνά ο πρώτος χώρος όπου αυτά γίνονται ορατά, αλλά και το σημείο από όπου μπορεί να ξεκινήσει η έγκαιρη παρέμβαση. Για το λόγο αυτό, ο ρόλος του σχολείου κρίνεται κομβικός, καθώς τα παιδιά περνούν μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς τους εκεί. Το σχολείο μπορεί να λειτουργήσει είτε ως χώρος ασφάλειας είτε ως χώρος σιωπής, έχοντας ρόλο πρόληψης και όχι μόνο πειθαρχίας.
Παράλληλα, τονίζεται ότι το σχολείο δεν αποτελεί «κλειστό σύστημα». Οι μαθητές φέρνουν μαζί τους οικογενειακή πίεση, ψυχική επιβάρυνση, ενδοοικογενειακή βία, φτώχεια ή εγκατάλειψη, επιρροές από επικίνδυνες παρέες εκτός σχολείου, οπαδικά περιβάλλοντα, χρήση ουσιών και εμπειρίες ψηφιακής παρενόχλησης. Πολλές φορές δεν μιλούν ανοιχτά, αλλά εκφράζουν τις δυσκολίες τους μέσα από τη συμπεριφορά τους, γεγονός που καθιστά αναγκαία την εκπαίδευση όλων στη γρήγορη αναγνώριση αλλαγών.
Πρώιμα σημάδια εντός και εκτός σχολείου
Τα παιδιά που εισέρχονται σε παραβατική πορεία συχνά παρουσιάζουν αλλαγές πριν φτάσουν στο σημείο τέλεσης αδικήματος. Στο σχολικό περιβάλλον, αυτά μπορεί να εκδηλώνονται με συνεχείς εντάσεις με συμμαθητές ή καθηγητές, εμπλοκή σε μικροκαβγάδες που υποβαθμίζονται ή «εξηγούνται» με χιούμορ, αποδοχή ρόλου «ήρωα» από τους συμμαθητές, επαφή με ομάδες μαθητών με «κακή φήμη» και προσπάθεια επιβολής σε πιο αδύναμους μαθητές. «Η ανάληψη του ρόλου του «δυνατού», του «ηγέτη» ή του «ήρωα» της τάξης συχνά λειτουργεί ως μηχανισμός ενίσχυσης της βίας, ιδιαίτερα όταν αυτή υποβαθμίζεται ή παρουσιάζεται ως «πλάκα» ή «μαγκιά», αναφέρθηκε στην παρουσίαση. Εκτός σχολείου, ενδείξεις αποτελούν οι παρέες με μεγαλύτερους σε ηλικία, κυρίως κατά τις απογευματινές και βραδινές ώρες, η σχέση με οπαδικές ομάδες ή τοπικές παρέες σε πλατείες, η εμπλοκή σε επεισόδια που φτάνουν ως φήμες στους εκπαιδευτικούς και η ανάρτηση φωτογραφιών ή βίντεο στο διαδίκτυο με παρακινδυνευμένες συμπεριφορές.
Τα περισσότερα περιστατικά ξεκινούν με ήπιες ενδείξεις. «Όταν αυτά τα σημάδια αγνοούνται ή κανονικοποιούνται, αυξάνεται ο κίνδυνος σοβαρότερης παραβατικότητας. Υπάρχει ένα σημείο όπου η παιδαγωγική διαχείριση δεν επαρκεί πλέον και η κατάσταση περνά στο πεδίο της αυξημένης επικινδυνότητας».
Σημάδια υψηλής σοβαρότητας θεωρούνται η κατοχή αντικειμένων όπως μαχαίρια, κατσαβίδια ή αλυσίδες, η κατοχή ουσιών, συχνά με υποβάθμιση της σοβαρότητας, πληροφορίες για εμπλοκή μεγαλύτερων ατόμων που αναθέτουν «μικροδουλειές», καθώς και περιπτώσεις παιδιών που φοβούνται να φύγουν μόνα τους από το σχολείο. Όπως επισημαίνεται, αυτά δεν σχετίζονται με τον «χαρακτήρα», αλλά αποτελούν προειδοποιήσεις.
Η πρόληψη στην καθημερινότητα του σχολείου
Η πρόληψη ξεκινά μέσα από την καθημερινή σχολική πρακτική, με καταγραφή περιστατικών και όχι μόνο προφορικές αναφορές, ώστε να διαπιστώνεται η επανάληψη. Απαιτείται σταθερή ομάδα εκπαιδευτικών που παρακολουθεί ευάλωτους μαθητές, συζήτηση με στόχο την κατανόηση, ενεργοποίηση ψυχολόγου και γονέων, προσαρμογές στο σχολικό περιβάλλον όπου χρειάζεται και παρατήρηση της διαδρομής του μαθητή προς και από το σχολείο. Σε σχολεία όπου υπάρχει σχολικός φύλακας, η συνεργασία θεωρείται κρίσιμη.
Αδικήματα και συνεργασία με την Αστυνομία
Στο σχολικό περιβάλλον ενδέχεται να εμφανιστούν αδικήματα όπως σωματική βλάβη, απειλή, εκβίαση, κλοπή, φθορά, κατοχή όπλων, κατοχή ή διακίνηση ουσιών, σεξουαλική παρενόχληση και παραβίαση προσωπικών δεδομένων ή cyberbullying. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το σχολείο δεν μένει μόνο του.
Κρίνεται απαραίτητη η ενεργοποίηση της συνεργασίας με την Αστυνομία όταν υπάρχει κίνδυνος για τη σωματική ασφάλεια, εμπλέκονται εξωσχολικά άτομα, εντοπίζεται οπλισμός ή ουσίες ή υπάρχει σοβαρή ή επαναλαμβανόμενη παρενόχληση. Παράλληλα, η συνεργασία έχει και προληπτικό χαρακτήρα, μέσω τακτικής επαφής, ενημερώσεων μαθητών και κοινής διαχείρισης επαναλαμβανόμενων περιστατικών. «Στόχος δεν είναι η τιμωρία ως αυτοσκοπός, αλλά η αποτροπή της κλιμάκωσης και η προστασία όλων των εμπλεκομένων», επισημαίνει η εκπρόσωπος της ΥΠΑ.
Δράσεις πρόληψης και υποστήριξης
Σε κεντρικό επίπεδο, η Ελληνική Αστυνομία υλοποιεί δράσεις για την πρόληψη της ανήλικης παραβατικότητας, όπως η 24ωρη πανελλαδική γραμμή υποστήριξης 10201 για αναφορές, ενημέρωση και καταγγελίες περιστατικών που αφορούν ανηλίκους. Παράλληλα, λειτουργεί η ψηφιακή εφαρμογή SafeYouth, η οποία ενημερώνει για κινδύνους και δυνατότητες προστασίας, συνδέεται άμεσα με τη γραμμή 10201 και το 100 και παρέχει εύκολη πρόσβαση σε βοήθεια μέσω ειδικού κουμπιού έκτακτης ανάγκης. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν και οι ενημερωτικές δράσεις στα σχολεία, καθώς και οι ομάδες ήπιας αστυνόμευσης με υποστηρικτικό και προληπτικό χαρακτήρα.
Επιπλέον της πολιτικής ηγεσίας, κατά τη διάρκεια της ημερίδας ενημερώθηκαν από υψηλόβαθμους Αξιωματικούς της Ελληνικής Αστυνομίας (ΕΛ.ΑΣ), οι 13 Περιφερειακοί Διευθυντές Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οι Διευθυντές Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης αναφορικά με το πρόβλημα της βίας και της παραβατικότητας ανάμεσα στους ανήλικους.
