H Ομάδα Εργασίας Κοινών, Ομότιμης Παραγωγής και Αποκέντρωσης του Ινστιτούτου Αλέξη Τσίπρα παρουσιάζει ολοκληρωμένο κείμενο προτάσεων δημόσιας πολιτικής με τίτλο «Ενεργειακή Δημοκρατία».
Το πρόβλημα
Η ενεργειακή μετάβαση στην Ελλάδα προχωρά με συγκεντρωτικούς όρους, αποκλείοντας πολίτες, μικρομεσαίες επιχειρήσεις και Δήμους από τη συμμετοχή στην παραγωγή ενέργειας. Οι Ενεργειακές Κοινότητες (ΕνΚοιν), αν και θεσμοθετημένες από το 2018, παραμένουν περιθωριακές λόγω ρυθμιστικών εμποδίων, γραφειοκρατίας και έλλειψης χρηματοδότησης.
Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά: το 19% του ελληνικού πληθυσμού δηλώνει ότι δεν μπορεί να διατηρήσει την κατοικία του επαρκώς ζεστή· σχεδόν διπλάσιο από τον μέσο όρο της ΕΕ (9%). Παράλληλα, η Ελλάδα εμφανίζει τις υψηλότερες σχετικές επιπτώσεις στην υγεία από ατμοσφαιρική ρύπανση (PM2.5) εντός της ΕΕ-27, μετά τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία, με κύρια αιτία την οικιακή θέρμανση (στοιχεία 2023).
Επίσης, η απένταξη του προγράμματος «Απόλλων» από το Ταμείο Ανάκαμψης οδήγησε στην απώλεια 100 εκατ. ευρώ, αφήνοντας τη χώρα χωρίς κανένα ενεργό χρηματοδοτικό εργαλείο για τις ΕνΚοιν.
Οι προτάσεις
Το κείμενο παρεμβάσεων προτείνει επτά συγκεκριμένους άξονες δημόσιας πολιτικής:
1. Θεσμική αναγνώριση και ενδυνάμωση των ΕνΚοιν ως ισότιμων φορέων της αγοράς ενέργειας, με πλήρη εναρμόνιση με τις ευρωπαϊκές οδηγίες (RED III, IEMD) και πρακτικά δικαιώματα πρόσβασης σε ηλεκτρικό χώρο.
2. Εθνικό στρατηγικό σχέδιο για τις ΕνΚοιν με φιλόδοξους ποσοτικούς στόχους: συμμετοχή στην κάλυψη τουλάχιστον 15% της τελικής κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας μέσα στην επόμενη πενταετία, ενεργή συμμετοχή 200.000 πολιτών και ένταξη 50.000 ευάλωτων νοικοκυριών.
3. Διεύρυνση δραστηριοτήτων πέραν της παραγωγής ΑΠΕ: αποθήκευση ενέργειας, ηλεκτροκίνηση, απόκριση ζήτησης και συμμετοχικές ανακαινίσεις κλίμακας.
4. Κοινωνική διάσταση και ένταξη ευάλωτων ομάδων μέσω σχημάτων συλλογικής αυτοπαραγωγής και εικονικού ενεργειακού συμψηφισμού, σε συνδυασμό με προγράμματα ανακαίνισης κτιρίων.
5. Ολοκληρωμένες λύσεις για ΟΤΑ και τοπικές οικονομίες, με στόχο την κάλυψη τουλάχιστον 20% των ενεργειακών αναγκών δημοτικών υποδομών μέσα στην επόμενη πενταετία, ιδίως σε νησιωτικούς και ορεινούς Δήμους.
6. Υποστήριξη του πρωτογενούς τομέα μέσω ΕνΚοιν αγροτικών συνεταιρισμών, μειώνοντας δραστικά το ενεργειακό κόστος παραγωγής.
7. Ενίσχυση ενεργειακής δημοκρατίας, διαφάνειας και εμπιστοσύνης μέσω ανοικτών δεδομένων, αποτελεσματικής εποπτείας του ανταγωνισμού και ουσιαστικής ανεξαρτητοποίησης θεσμών όπως η ΡΑΑΕΥ.
Το διακύβευμα
Όπως τονίζεται στο κείμενο, το κεντρικό ερώτημα είναι σαφές: αν η πράσινη μετάβαση θα γίνει με όρους ενεργειακής ολιγαρχίας ή ενεργειακής δημοκρατίας. Αν οι πολίτες θα παραμείνουν παθητικοί καταναλωτές ή θα γίνουν ενεργοί συμμέτοχοι στην παραγωγή και διαχείριση καθαρής ενέργειας.
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η συμμετοχή σε ενεργειακή κοινότητα μπορεί να μειώσει το ετήσιο κόστος ενέργειας ενός νοικοκυριού μέχρι 1.100 ευρώ. Παρά τα εμπόδια, οι ΕνΚοιν που έχουν καταφέρει να ενεργοποιηθούν επιδεικνύουν ήδη εντυπωσιακά αποτελέσματα: πάνω από εκατό έργα εικονικού ενεργειακού συμψηφισμού βρίσκονται σε λειτουργία ή υπό κατασκευή, ενώ η ΔΕΣΜΗ Ενεργειακών Κοινοτήτων εκπροσωπεί χιλιάδες ωφελούμενους.
Το θεσμικό πλαίσιο υπάρχει. Οι ευρωπαϊκές οδηγίες το προβλέπουν. Οι τεχνολογίες είναι ώριμες. Οι πόροι είναι διαθέσιμοι. Αυτό που λείπει είναι η πολιτική βούληση.
