Η σχέση του ανθρώπου με την τροφή υπήρξε ανέκαθεν ένα πεδίο ενδιαφέροντος για διάφορα επιστημονικά πεδία. Το φαγητό πρωταγωνιστεί σχεδόν σε κάθε σημαντική στιγμή της ζωής, ενώ συνδέεται με έννοιες όπως η επιβίωση, η απόλαυση, η φροντίδα. Δεν ήταν, επομένως, παράξενο να συνδεθεί μετέπειτα και με την ψυχική υγεία!
Τις τελευταίες δεκαετίες δόθηκε έμφαση στην ενημέρωση του κοινού για τις λεγόμενες «Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής». Όπως, ίσως, είναι γνωστό αυτές αφορούν, κατά κύριο λόγο, την Ψυχογενή Ανορεξία και την Ψυχογενή Βουλιμία. Αποτελούν διαταραχές που κάνουν την εμφάνιση τους συνήθως κατά την εφηβεία και γι’ αυτό υπήρξε και συνεχίζει να υπάρχει η προσπάθεια ουσιαστικής πληροφόρησης και στήριξης σε νέα άτομα και τις οικογένειες τους.
Φαίνεται, ωστόσο, ότι η διατροφική συμπεριφορά του ανθρώπου και η σύνδεση της με την ψυχολογία δεν εξαντλείται στις παραπάνω δύο περιπτώσεις. Και γι’ αυτό τα τελευταία χρόνια έχει κάνει την εμφάνιση του ένας νέος όρος, αυτός της «Επεισοδιακής (συναισθηματικής) υπερφαγίας». Μια κατάσταση, όπου ο εσωτερικός μας κόσμος καλεί απεγνωσμένα για ανακούφιση, επιβράβευση ή εφησυχασμό και το μόνο άμεσο μέσο είναι η τροφή. Λίγοι, όμως, είναι εκείνοι που τη διακρίνουν γρήγορα ή σωστά.
Η Υπερφαγία στην πράξη μεταφράζεται σε περιπτώσεις ξαφνικής λαιμαργίας, κατά τις οποίες επιλέγονται συνήθως τρόφιμα με έντονη γλυκιά ή αλμυρή γεύση. Η κατανάλωση γίνεται πολύ γρήγορα, χωρίς να υπάρχει πραγματική πείνα και στο τέλος συνοδεύεται από ένα αίσθημα ενοχής, ενώ πολλές φορές υπάρχουν και σωματικά συμπτώματα έντονης δυσφορίας. Η κατάσταση αυτή συχνά είναι μακροχρόνια, μικρής ή και μεγαλύτερης έντασης και συνδέεται με αλλαγές στο βάρος και την εμφάνιση. Αυτό είναι και το σημείο που θα κινητοποιηθεί κανείς και θα απευθυνθεί αρχικά σε διατροφολόγο.
Πολλές φορές, όμως, η εστίαση στην απώλεια κιλών, χωρίς να κατανοηθεί το ψυχικό υπόβαθρο, οδηγεί σε έναν αέναο κύκλο ενοχής – στέρησης – απογοήτευσης – υπερφαγίας και ξανά ενοχής. Η ζυγαριά ανεβοκατεβαίνει για καιρό, ίσως και χρόνια, έως ότου κάποιος συμβουλεύσει το άτομο να απευθυνθεί σε ψυχολόγο. Τις περισσότερες φορές, υπάρχει η απλουστευμένη εντύπωση ότι η βελτίωση της ψυχικής διάθεσης θα βοηθήσει στην απώλεια των κιλών. Και δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που άνθρωποι παραπέμπονται σε ψυχολόγο με αυτό το σκοπό. Όμως, θα ήταν άδικο για τον υπέροχο εσωτερικό μας κόσμο να τον «συναντούμε» τόσο επιφανειακά.
Αυτή, λοιπόν, η τόσο επιφανειακή οπτική, θα λέγαμε ότι είναι αποτέλεσμα της γενικότερης τάσης να απωθούμε, να «θάβουμε» και να παραβλέπουμε όσα μας λείπουν, μας πονούν, μας απογοητεύουν, μας φοβίζουν ή μας θυμώνουν. Μαθαίνουμε από πολύ νωρίς στη ζωή μας ότι η τόσο χρήσιμη, ανθρώπινη, ευαλωτότητα είναι λάθος ή εμπόδιο. Πρέπει να μοιάζουμε «δυνατοί» και «θετικοί», ώστε να είμαστε αποδεκτοί. Φυσικά, όσο και αν εμείς κοπιάσουμε να το πετύχουμε αυτό, ο ψυχισμός θα βρει πάντα κάποιο τρόπο να μας υπενθυμίσει ότι αυτό που προσπαθούμε δε φαίνεται να είναι αυθεντικό ή καλό για εμάς.
Αν καταφέρουμε να μετατοπίσουμε για αρχή την προσοχή μας από τα κιλά και την εμφάνιση, στο ενδιαφέρον για τον συναισθηματικό μας κόσμο, το κέρδος θα είναι διπλό. Η υπερφαγία ή αλλιώς το συναισθηματικό φαγητό, είναι ένας καθρέφτης της σχέσης μας με τον εαυτό μας. Η διατροφική μας συμπεριφορά ξεκινά από την παιδική ηλικία και εξελίσσεται παράλληλα με την υπόλοιπη πορεία μας, γι’ αυτό και φέρνει σημαντικότατα μηνύματα. Είναι κατανοητό ότι, αρκετές φορές, αυτά τα μηνύματα είναι επίπονα ή μας φοβίζουν, όμως η σωστή διαχείριση τους, οδηγεί σε σταθερή και σταδιακή ψυχική ισορροπία.
Σκοπός είναι να καταφέρει κανείς να ανακαλύψει το λόγο για τον οποίο, μέσα στη συναισθηματική – υπαρξιακή μοναξιά του, το φαγητό αποτελεί μοναδικό καταφύγιο. Γιατί η σύνδεση με τους σημαντικούς ανθρώπους της ζωής δεν αρκεί; Τι δεν καλύπτεται αρκετά; Τι χρειάζεται να ειπωθεί, αλλά αποφεύγεται; Ποια αλλαγή ή απόφαση φοβίζει τόσο πολύ; Τι δεν ακούγεται αρκετά; Και οι ερωτήσεις δεν τελειώνουν εδώ…
Το ουσιαστικότερο μήνυμα κάθε δύσκολης σχέσης με το φαγητό, όποια ονομασία διαταραχής και αν έχει, είναι η άγνοια της αυτοφροντίδας. Κάθε πράξη μας που ταλαιπωρεί τον εαυτό μας, μας εγκλωβίζει και μας κάνει να νιώθουμε ότι χάνουμε τον έλεγχο, είναι ένα σημάδι ότι δεν μάθαμε ή δε νιώσαμε την αποδοχή που κάθε άνθρωπος χρειάζεται και δεν μάθαμε την αξία της μοναδικότητας μας, ώστε να μας φροντίζουμε αναλόγως.
Έτσι λοιπόν, αν καταφέρουμε να στρέψουμε το βλέμμα μας εσωτερικά, θα δούμε ότι το φαγητό, ακόμα και μέσα στη διαταγμένη σχέση μας μαζί του, μας φροντίζει! Είτε μέσω της ανακούφισης, είτε μέσω της αφύπνισης. Κάθε ένας μας καλείται να σκεφτεί και να αποφασίσει τι από τα δύο θα διαλέξει για τον εαυτό του… Η συνεργασία με τον ψυχολόγο και το μονοπάτι της ψυχοθεραπείας είναι το ασφαλές πλαίσιο για να μπορέσει κανείς να αφουγκραστεί όλα τα παραπάνω. Ακόμα, όμως, κι αν δεν είμαστε έτοιμοι ακόμα για αυτό το βήμα, ας μην ξεχάσουμε τουλάχιστον, την επόμενη φορά που θα καταφύγουμε στο φαγητό, να μην κρίνουμε αυστηρά τον εαυτό μας για αυτό, αλλά να τον αγκαλιάσουμε, με συμπόνια και γνήσια περιέργεια.
Γράφει η ΕΥΗ ΓΙΑΝΝΙΚΟΥ Κλινική Ψυχολόγος MSc
Πηγή: Περιοδικό ΕΥ ΖΗΝ
