Η Σοφία Νικολάου, που επιμελείται και παρουσιάζει την εκπομπή «Βιβλίο και Πολιτισμός», που μεταδίδεται από το Ράδιο ΕΝΑ 102,5 φιλοξενεί αυτό το Σάββατο τον Μενέλαο Χαραλαμπίδη, συγγραφέα των Δωσίλογων που θα μιλήσει για το συλλογικό έργο «Η μακρά νύχτα της κατοχής», σε επιμέλεια των Στράτος Δορδανάς και Μενέλαος Χαραλαμπίδης, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, το οποίο και θα παρουσιαστεί στον Βόλο.
Το βιβλίο έρχεται σε μια ιδιαίτερα συμβολική στιγμή: ογδόντα χρόνια μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πόλεμου και σε μια στιγμή που ήρθαν στο φως οι φωτογραφίες από τους 200 κομμουνιστές που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944.
Στο βιβλίο η ιστορική μνήμη δεν αποτελεί απλώς αντικείμενο επετείου, αλλά πεδίο αναστοχασμού και ευθύνης. Ο τόμος επιχειρεί κάτι φιλόδοξο και αναγκαίο: να αποτιμήσει με συστηματικό και συνθετικό τρόπο το ανθρώπινο και υλικό τίμημα που κατέβαλε η Ελλάδα κατά την περίοδο της τριπλής κατοχής, (ιταλικής, βουλγαρικής, γερμανικής) Σε μια χώρα που βίωσε τον διοικητικό διαμελισμό, τον λιμό, τις μαζικές εκτελέσεις, τα μπλόκα, τις πυρπολήσεις ολόκληρων περιοχών και την εξόντωση των εβραϊκών κοινοτήτων, η λέξη «καταστροφή» δεν είναι ρητορικό σχήμα αλλά ιστορικό δεδομένο. Ο εφιαλτικός λιμός, που βίωσαν οι άνθρωποι εκείνης της εποχής χαράχθηκε ανεξίτηλα στη συλλογική μνήμη, και προσέδωσε στη λέξη «πείνα» μια σχεδόν υπαρξιακή βαρύτητα, ενώ η συστηματική πολιτική βίας του Γ΄ Ράιχ κορυφώθηκε με τον βιομηχανοποιημένο τρόπο εξόντωσης εκατομμυρίων Εβραίων, Ρομά και άλλων ομάδων που στοχοποιήθηκαν ως «ανεπιθύμητες». Η πολιτική των μαζικών αντιποίνων που εφάρμοσε η ναζιστική κατοχική διοίκηση, κατ’ εντολήν του Γ΄ Ράιχ, ως απάντηση στη δράση των ευρωπαϊκών αντιστασιακών κινημάτων, υπήρξε μια από τις πιο αιματηρές πτυχές της Κατοχής. Στόχος της δεν ήταν μόνο η καταστολή της Αντίστασης, αλλά και η τρομοκράτηση του άμαχου πληθυσμού, ώστε να καμφθεί κάθε διάθεση συλλογικής αντίδρασης.
Στην πράξη, αυτό μεταφράστηκε σε εκτελέσεις «αντιποίνων» με αναλογίες που συχνά προαναγγέλλονταν κυνικά: δεκάδες ή και εκατοντάδες άμαχοι για κάθε Γερμανό στρατιώτη που σκοτωνόταν. Οι μαζικές εκτελέσεις, τα μπλόκα σε συνοικίες και χωριά, οι δημόσιες απαγχονίσεις και οι πυρπολήσεις οικισμών δεν αποτέλεσαν μεμονωμένα περιστατικά, αλλά εντάχθηκαν σε μια συστηματική στρατηγική βίας. Από τα Καλάβρυτα μέχρι το Δίστομο, ο θάνατος έγινε εργαλείο «παραδειγματισμού», εγκαθιδρύοντας ένα καθεστώς διαρκούς φόβου.
Οι εκατόμβες των νεκρών δεν ήταν παράπλευρη απώλεια· ήταν μέρος μιας συνειδητής πολιτικής που αντιμετώπιζε ολόκληρες κοινότητες ως συλλογικά υπεύθυνες. Έτσι, η καθημερινότητα στην κατεχόμενη Ελλάδα διαμορφώθηκε μέσα σε ένα κλίμα αβεβαιότητας και τρόμου, όπου η ζωή μπορούσε να χαθεί χωρίς προειδοποίηση, «στην ημερησία διάταξη» μιας βίαιης εξουσίας που δεν αναγνώριζε όρια.
Παρότι η δεκαετία του 1940 αποτελεί ίσως την πιο μελετημένη περίοδο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, το βιβλίο αναδεικνύει ένα κρίσιμο έλλειμμα: την απουσία μιας επικαιροποιημένης, συνολικής απογραφής των απωλειών και των καταστροφών σε εθνική κλίμακα. Με επιστημονική τεκμηρίωση και ανανεωμένο μεθοδολογικό βλέμμα, ο συλλογικός τόμος επιχειρεί να χαρτογραφήσει ποιοτικά και ποσοτικά το μέγεθος της απώλειας, συμβάλλοντας όχι μόνο στη γνώση αλλά και στη διαμόρφωση μιας ώριμης ιστορικής αυτοσυνειδησίας.
«Η μακρά νύχτα της κατοχής» δεν είναι απλώς μια ιστορική μελέτη· είναι μια προσπάθεια να μετρηθεί το ασύλληπτο, να δοθεί μορφή σε αριθμούς που αντιστοιχούν σε ζωές, και να ενταχθεί η ελληνική εμπειρία της Κατοχής σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό και παγκόσμιο πλαίσιο. Σε μια εποχή όπου η ιστορική μνήμη συχνά εργαλειοποιείται ή απλοποιείται, το έργο αυτό υπενθυμίζει ότι η γνώση του παρελθόντος είναι προϋπόθεση δημοκρατικής εγρήγορσης στο παρόν.
