Αυτό το Σάββατο στην εκπομπή του Ράδιο Ένα 102,5 «Βιβλίο και Πολιτισμός» στις 10:15 η Σοφία Νικολάου θα φιλοξενήσει τον μεταφραστή του βιβλίου του Emmanuel Carrère «Κολχόζ», Γιώργο Καράμπελα, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις του «Εικοστού Πρώτου».
Πρόκειται για μια οικογενειακή σάγκα. Με το Κολχόζ, ο Emmanuel Carrère συνεχίζει την εξερεύνηση του «εγώ ως αφηγηματικού υλικού», μετατοπίζοντας όμως ριζικά τη μέθοδό του. Εκεί όπου τα προηγούμενα έργα του (όπως το Yoga ή το V13) άγγιζαν συχνά την επιδειξιομανία ή την πρόκληση, το Κολχόζ υιοθετεί έναν πιο λιτό, σχεδόν σεμνότυφο τόνο.
Η αφετηρία είναι απλή: ο θάνατος της μητέρας του, της Hélène Carrère d’Encausse, ακαδημαϊκού και κορυφαίας ειδικού στη Ρωσία, το 2023. Ωστόσο, αντί να προσφέρει ένα αγιογραφικό πορτρέτο ή έναν απολογισμό λογαριασμών, ο Καρέρ επιλέγει να ανακαλέσει στη μνήμη αυτό που στην οικογένειά τους ονόμαζαν «κολχόζ» – ένα παιδικό «τελετουργικό», κατά το οποίο, όταν ήταν άρρωστοι, εκείνος και οι αδελφές του κοιμούνταν όλοι μαζί, στο μεγάλο κρεβάτι στριμωγμένοι γύρω από τη μητέρα τους.
Το μυθιστόρημα οργανώνεται σε ομόκεντρους κύκλους, όπου η προσωπική αφήγηση, η πολιτική παρέκβαση και ο στοχασμός για την ίδια την πράξη της γραφής συνυφαίνονται σε μια ενιαία αφηγηματική κίνηση. Υπό αυτό το πρίσμα, το Κολχόζ μπορεί να διαβαστεί ως μια χαρακτηριστική περίπτωση αυτού που ο Paul Ricœur θα ονόμαζε «αφηγηματική ταυτότητα»: η ταυτότητα δεν προϋπάρχει της αφήγησης, αλλά συγκροτείται μέσα από αυτήν, ως διαρκής ανασύνθεση του παρελθόντος.
Ο Καρέρ επανεξετάζει την ιστορία των προγόνων του: μιας γερμανορωσίδας αριστοκράτισσας που κατέρρευσε οικονομικά καθώς και του πατέρα της ενός διπολικού Γεωργιανού που εξαφανίστηκε κατά την Απελευθέρωση καθώς μάλλον υπήρξε δωσίλογος. Η «φαντασιακή Ρωσία» που κληρονόμησε από τη μητέρα του λειτουργεί ως αυτό που, σε ρικεριανούς όρους, θα μπορούσε να ιδωθεί «ως μνημονικό ίχνος»: κάτι ανάμεσα σε βίωμα και ανακατασκευή, ανάμεσα στη μνήμη και τη φαντασία.
Η ισορροπία ανάμεσα στην απόσταση και την εγγύτητα αποκτά έτσι ιδιαίτερη σημασία. Ο συγγραφέας δεν ωραιοποιεί τη μορφή της Hélène Carrère d’Encausse, αναγνωρίζοντας τα σφάλματα και τις πολιτικές της αστοχίες, αλλά ταυτόχρονα αποφεύγει την ηθικολογική αποδόμηση. Αντίθετα, κινείται σε έναν χώρο που θυμίζει τη ρικεριανή διάκριση ανάμεσα στη μνήμη, την ιστορία και τη λήθη: μια προσπάθεια κατανόησης που δεν εξαντλείται ούτε στην απολογία ούτε στην καταδίκη.
Το ιδιωτικό και η Ιστορία σε καθρέφτη Το Κολχόζ συνιστά μια στοχαστική διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο τα μεγάλα γεγονότα του 20ού αιώνα – η Ρωσική Επανάσταση, ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, ο Ψυχρός Πόλεμος ο Μάης του 68 – εγγράφονται στις ατομικές ζωές. Εδώ αναδύεται η ένταση ανάμεσα σε αυτό που ο Ricœur περιγράφει ως «χρόνο της ιστορίας» και «χρόνο της αφήγησης»: ο γραμμικός, αντικειμενικός χρόνος των γεγονότων διαθλάται μέσα από τον βιωματικό χρόνο της μνήμης.
Η ρωσική εμμονή της μητέρας λειτουργεί ως μεσολαβητής ανάμεσα στους δύο αυτούς χρόνους, διαμορφώνοντας μια σχέση που ταλαντεύεται ανάμεσα στη γοητεία και την απόρριψη. Οι οικιακές σκηνές και οι ιστορικές τοιχογραφίες καθρεφτίζονται μεταξύ τους, αποκαλύπτοντας ότι η Ιστορία δεν είναι εξωτερική προς το υποκείμενο, αλλά εγγεγραμμένη στην ίδια του την εμπειρία.
Ο Καρέρ αποφεύγει τις παγίδες τόσο του μελοδραματισμού όσο και της αυτοεξιδανίκευσης, θέτοντας στο επίκεντρο το ίδιο το ηθικό πρόβλημα της αφήγησης: ποιο είναι το όριο ανάμεσα στη μαρτυρία και την έκθεση; Πώς μπορεί να αρθρωθεί μια αφήγηση που να είναι ταυτόχρονα πιστή και δίκαιη; Τα ερωτήματα αυτά παραπέμπουν στη ρικεριανή έννοια της «δίκαιης μνήμης» (juste mémoire), όπου η αφήγηση λειτουργεί ως πράξη ευθύνης απέναντι στο παρελθόν.
Σε επίπεδο ύφους, η αποσπασματική δομή του έργου όπου εναλλάσσονται σύντομα, θεματικά κεφάλαια και συνεχείς μετατοπίσεις στον χρόνο αντανακλά τη δυναμική της μνήμης όπως την περιγράφει ο Ricœur: ως διαδικασία ανασύνθεσης, με κενά, επαναλήψεις και αιφνίδιες αποκαλύψεις.
Το κείμενο προχωρά μέσα από συνειρμούς και αναδρομές, συγκροτώντας έναν αφηγηματικό χρόνο που δεν ακολουθεί απλώς τη χρονολογία, αλλά οργανώνει το παρελθόν σε μια μορφή νοήματος. Έτσι, το Κολχόζ επιτελεί αυτό που ο Ricœur θα ονόμαζε «ερμηνευτική της ύπαρξης», όπου το υποκείμενο κατανοεί τον εαυτό του μέσα από τις ιστορίες που αφηγείται για τον ίδιον.
