Το AQUA MONTIS – Έργα Ορεινής Υδρονομίας αποτελεί μία από τις σημαντικότερες οργανωμένες παρεμβάσεις αντιπλημμυρικής προστασίας και ενίσχυσης της ανθεκτικότητας των ορεινών λεκανών απορροής της χώρας.
Η στρατηγική σημασία του προγράμματος έχει αναγνωριστεί θεσμικά, καθώς με την υπ’ αριθ. 3106/15.10.2024 απόφαση της Κυβερνητικής Επιτροπής Συμβάσεων Στρατηγικής Σημασίας εντάχθηκε στο Αναπτυξιακό Πρόγραμμα Συμβάσεων Στρατηγικής Σημασίας. Η πρώτη και άμεση προτεραιότητά του αφορά τη Θεσσαλία και τις περιοχές που επλήγησαν ιδιαίτερα από τα ακραία πλημμυρικά φαινόμενα των τελευταίων ετών.
Για την υλοποίηση των έργων στη Θεσσαλία είχε διαμορφωθεί χρηματοδοτικό πλαίσιο συνολικού ύψους περίπου 220 εκατ. ευρώ, με αξιοποίηση πόρων κυρίως από το ΕΣΠΑ και το Πράσινο Ταμείο, καθώς και από έσοδα δικαιωμάτων εκπομπών αερίων θερμοκηπίου.
Η ωρίμανση των έργων έχει ολοκληρωθεί
Στο πλαίσιο της προγραμματικής συνεργασίας ΥΠΕΝ – ΕΕΣΥΠ πραγματοποιήθηκε η απαιτούμενη τεχνική ωρίμανση του προγράμματος και εκπονήθηκαν οι προκαταρκτικές μελέτες έργων ορεινής υδρονομίας για το σύνολο των περιοχών της Θεσσαλίας.
Στις 30.09.2025 είχαν εγκριθεί οι προκαταρκτικές μελέτες για το σύνολο της Θεσσαλίας, προσδιορίζοντας τις απαιτούμενες παρεμβάσεις και τους αντίστοιχους προϋπολογισμούς ανά περιοχή.
Συνεπώς, έχει ήδη ολοκληρωθεί ένα κρίσιμο και ιδιαίτερα απαιτητικό στάδιο του προγράμματος: οι ανάγκες έχουν καταγραφεί, οι παρεμβάσεις έχουν προσδιοριστεί τεχνικά και έχει διαμορφωθεί το πλαίσιο για τη δημοπράτηση και κατασκευή των έργων.
Η σημερινή κατάσταση
Παρά την ωρίμανση του συνολικού προγράμματος, η πρόοδος προς την κατασκευή των έργων παραμένει περιορισμένη.
Μέχρι σήμερα έχει προχωρήσει σε δημοπράτηση μόνο το έργο που αφορά την περιοχή αρμοδιότητας του Δασαρχείου Βόλου, προϋπολογισμού περίπου 26,6 εκατ. ευρώ.
Για τη δεύτερη ομάδα έργων, που αφορά τα Δασαρχεία Λάρισας, Αγιάς, Λαμίας, Τρικάλων και Μουζακίου, συνολικού προϋπολογισμού περίπου 94,5 εκατ. ευρώ, αναμένεται ακόμη η ολοκλήρωση της διαδικασίας ένταξης και χρηματοδότησης μέσω ΕΣΠΑ, ώστε να ακολουθήσουν η έγκριση των τευχών δημοπράτησης και οι διαγωνιστικές διαδικασίες. Από πλευράς της Γενικής Διεύθυνσης Δασών και Δασικού Περιβάλλοντος έχουν ολοκληρωθεί οι απαιτούμενες ενέργειες.
Ακόμη μεγαλύτερη αβεβαιότητα υφίσταται για την τρίτη ομάδα έργων, που αφορά τα Δασαρχεία Καλαμπάκας, Ελασσόνας και Καρδίτσας, συνολικού προϋπολογισμού περίπου 91,2 εκατ. ευρώ. Για τα έργα αυτά δεν υπάρχει σήμερα σαφής εικόνα ως προς το εάν και πότε θα εξασφαλιστεί η απαιτούμενη χρηματοδότηση και θα κινηθούν οι διαδικασίες δημοπράτησης, παρότι τα σχετικά τεύχη έχουν ήδη προετοιμαστεί.
Η κατάσταση αυτή δημιουργεί ουσιαστικά ένα σημαντικό κενό μεταξύ της τεχνικής ωρίμανσης του προγράμματος και της πραγματικής υλοποίησης των προβλεπόμενων παρεμβάσεων.
Γιατί τα έργα πρέπει να προχωρήσουν άμεσα
Τα έργα του AQUA MONTIS δεν αποτελούν απλώς ένα ακόμη πρόγραμμα τεχνικών παρεμβάσεων. Αποτελούν έργα πρόληψης και προστασίας απέναντι σε έναν ήδη αποδεδειγμένο και επαναλαμβανόμενο φυσικό κίνδυνο.
Οι ορεινές λεκάνες απορροής διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη γένεση και εξέλιξη των πλημμυρικών φαινομένων. Τα έργα ορεινής υδρονομίας παρεμβαίνουν στην ανάντη ζώνη του υδρογραφικού δικτύου, πριν οι πλημμυρικές παροχές και οι μεταφερόμενες φερτές ύλες φθάσουν στις πεδινές περιοχές, στους οικισμούς και στις κρίσιμες υποδομές.
Οι παρεμβάσεις του προγράμματος αποσκοπούν, μεταξύ άλλων:
• στη συγκράτηση και ανάσχεση των φερτών υλών,
• στη σταθεροποίηση των κοιτών και των πρανών,
• στον περιορισμό της διάβρωσης και της υποβάθμισης των ορεινών λεκανών,
• στη μείωση της πλημμυρικής επικινδυνότητας κατάντη,
• στην προστασία οικισμών, γεωργικών εκτάσεων και υποδομών και
• στην ενίσχυση της συνολικής ανθεκτικότητας των ορεινών οικοσυστημάτων.
Η ανάγκη αυτή είναι ιδιαίτερα έντονη στη Θεσσαλία. Η Καρδίτσα και η Καλαμπάκα επλήγησαν σοβαρά ήδη από τον «Ιανό» το 2020, ενώ τα ακραία φαινόμενα Daniel και Elias το 2023 προκάλεσαν εκτεταμένες καταστροφές σε μεγάλο μέρος της Θεσσαλίας. Οι επιπτώσεις των γεγονότων αυτών παραμένουν εμφανείς και καταδεικνύουν ότι η προστασία των ορεινών λεκανών δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως δευτερεύουσα ή μακροπρόθεσμη παρέμβαση.
Ανάγκη άμεσης ενεργοποίησης του συνόλου του προγράμματος
Έχει ήδη πραγματοποιηθεί σημαντική επένδυση σε χρόνο, ανθρώπινους πόρους και τεχνική προετοιμασία για την ωρίμανση του AQUA MONTIS. Το πρόγραμμα έχει χαρακτηριστεί στρατηγικής σημασίας, οι προκαταρκτικές μελέτες έχουν ολοκληρωθεί και εγκριθεί και οι αναγκαίες παρεμβάσεις έχουν πλέον προσδιοριστεί.
Σε αυτό το στάδιο, το κρίσιμο ζητούμενο είναι η άμεση μετάβαση από τον σχεδιασμό και την ωρίμανση στην υλοποίηση.
Η περαιτέρω καθυστέρηση δεν συνεπάγεται απλώς χρονική μετατόπιση ενός επενδυτικού προγράμματος. Σημαίνει ότι περιοχές οι οποίες έχουν ήδη υποστεί επανειλημμένες καταστροφές εξακολουθούν να παραμένουν εκτεθειμένες σε έναν γνωστό και τεκμηριωμένο κίνδυνο, παρά το γεγονός ότι τα απαιτούμενα έργα έχουν ήδη μελετηθεί.
Για τον λόγο αυτό απαιτείται:
1. η άμεση ολοκλήρωση της ένταξης στο ΕΣΠΑ των έργων που αφορούν τα Δασαρχεία Λάρισας, Αγιάς, Λαμίας, Τρικάλων και Μουζακίου και η ταχεία έναρξη των διαγωνιστικών διαδικασιών,
2. η οριστική αποσαφήνιση και εξασφάλιση της χρηματοδότησης για τα έργα των Δασαρχείων Καλαμπάκας, Ελασσόνας και Καρδίτσας και
3. η διαμόρφωση σαφούς και δεσμευτικού χρονοδιαγράμματος για τη δημοπράτηση και υλοποίηση του συνόλου των έργων του AQUA MONTIS στη Θεσσαλία.
