Μέχρι πριν λίγα χρόνια, η επίσκεψη στο τραπεζικό κατάστημα ήταν μια σχεδόν αυτονόητη διαδικασία. Σήμερα, για πολλούς πολίτες, μοιάζει περισσότερο με εξαίρεση παρά με κανόνα. Κάποιες συναλλαγές δε μπορούν να γίνουν πλέον στο ταμείο, το ωράριο εξυπηρέτησης είναι περιορισμένο, ο αριθμός των τραπεζικών υπαλλήλων μειώνεται και αρκετά φυσικά καταστήματα κλείνουν ή μετατρέπονται σε «υβριδικά», με λιγότερο προσωπικό και περισσότερα μηχανήματα αυτόματων πληρωμών.
Η αλλαγή αυτή είναι αποτέλεσμα της τεχνολογικής εξέλιξης, της πίεσης για μείωση κόστους, αλλά και της σταδιακής μετατόπισης της οικονομικής δραστηριότητας προς το ψηφιακό περιβάλλον. Όμως, όπως συμβαίνει συχνά με τις μεγάλες μεταβάσεις, δεν επηρεάζει όλους με τον ίδιο τρόπο.
Του Αθανάσιου Π. Φάσσα*
Το χάσμα των γενεών
Οι νεότερες γενιές έχουν μεγαλώσει με το κινητό στο χέρι. Πληρωμές μέσω εφαρμογών, καρτών ή ακόμη και «έξυπνων» ρολογιών θεωρούνται αυτονόητες. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που ενδέχεται να μη βρεθούν ποτέ σε φυσικό κατάστημα τράπεζας, ή να μην ανοίξουν ποτέ λογαριασμό στις παραδοσιακές συστημικές τράπεζες, επιλέγοντας αποκλειστικά ψηφιακές πλατφόρμες και υπηρεσίες.
Στον αντίποδα, πολλοί μεγαλύτεροι σε ηλικία πολίτες δυσκολεύονται να ακολουθήσουν αυτή τη μετάβαση, όχι από άρνηση, αλλά λόγω περιορισμένης εξοικείωσης ή πρόσβασης στην τεχνολογία. Για αυτούς, το κλείσιμο ενός τραπεζικού υποκαταστήματος δεν αποτελεί απλώς μια οργανωτική αλλαγή, αλλά πηγή ανασφάλειας και απώλειας αυτονομίας. Συχνά αναγκάζονται να βασίζονται στη βοήθεια υπαλλήλων, συγγενών ή φίλων για συναλλαγές που μέχρι πρότινος πραγματοποιούσαν μόνοι τους, με τον «παραδοσιακό» τρόπο. Έτσι, το χάσμα γενεών – ψηφιακό και κοινωνικό ταυτόχρονα – γίνεται όλο και πιο έντονο.
Οδεύουμε σε μια οικονομία χωρίς μετρητά;
Από όπου κι αν το δει κανείς, τα μετρητά βρίσκονται στο στόχαστρο.
Κάποιοι ισχυρίζονται ότι (τα μετρητά) οδεύουν προς την πλήρη εξαφάνιση. Και πράγματι, σε αρκετές χώρες, συμπεριλαμβανομένης και της χώρας μας, η μετάβαση σε μια σχεδόν πλήρως ψηφιακή οικονομία εξελίσσεται με ταχύτατους ρυθμούς. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν είναι μόνο αν θα συμβεί αυτό, αλλά πώς θα γίνει και, κυρίως, με ποιες συνέπειες για την οικονομία και την κοινωνία.
Τα πλεονεκτήματα της ψηφιακής οικονομίας είναι αναμφίβολα: ταχύτητα στις συναλλαγές, ευκολία στην καθημερινότητα, μείωση λειτουργικού κόστους και αποτελεσματικότερη καταπολέμηση της φοροδιαφυγής. Την ίδια στιγμή, όμως, η μετάβαση σε ένα περιβάλλον χωρίς μετρητά συνοδεύεται και από σοβαρούς προβληματισμούς. Η αυξανόμενη τεχνολογική εξάρτηση, οι κίνδυνοι κυβερνοασφάλειας, αλλά και ο αποκλεισμός πολιτών που δεν μπορούν να ακολουθήσουν τον ψηφιακό ρυθμό, αναδεικνύουν ότι η εξαφάνιση των μετρητών δεν είναι απλώς τεχνικό ζήτημα, αλλά έχει και κοινωνικές προεκτάσεις.
Το χρήμα, που συνοδεύει την ανθρώπινη κοινωνία πάνω από 2.700 χρόνια, δεν μπορεί να καταργηθεί, ούτε τόσο εύκολα, ούτε χωρίς σοβαρές συνέπειες. Παρά τις ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις, τα μετρητά εξακολουθούν να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο. Κάθε οικονομία απαιτεί μια ελάχιστη ποσότητα φυσικού χρήματος για να λειτουργεί ομαλά, ενώ μεγάλο μέρος των καθημερινών συναλλαγών πραγματοποιείται ακόμη με τραπεζογραμμάτια και κέρματα, ιδιαίτερα για μικρά ποσά.
Τα μετρητά παραμένουν επίσης απαραίτητα για την κοινωνική ενσωμάτωση ευπαθών ομάδων, όπως οι ηλικιωμένοι ή οι πολίτες με χαμηλότερο εισόδημα. Όμως τα οφέλη τους δεν περιορίζονται μόνο εκεί. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, τα μετρητά διασφαλίζουν την ελευθερία και την αυτονομία των πολιτών, καθώς δεν προϋποθέτουν τη μεσολάβηση τρίτου μέρους, ούτε πρόσβαση σε ηλεκτρικό ρεύμα ή διαδίκτυο. Παράλληλα, προστατεύουν την ιδιωτική ζωή, αφού οι συναλλαγές δεν αφήνουν ψηφιακό αποτύπωμα. Επιπλέον, καλύπτουν τις ανάγκες όλων, ακόμη και όσων δεν έχουν πρόσβαση σε ψηφιακά μέσα, βοηθούν στον καλύτερο έλεγχο των δαπανών περιορίζοντας την παρόρμηση για υπερκατανάλωση και λειτουργούν τόσο ως άμεσο μέσο πληρωμής, όσο και ως αξιόπιστο μέσο αποθήκευσης αξίας.
Το ψηφιακό ευρώ: εξέλιξη, όχι αντικατάσταση
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, έρχεται η συζήτηση για το ψηφιακό ευρώ. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, το ψηφιακό ευρώ θα λειτουργεί όπως τα τραπεζογραμμάτια, αλλά σε ψηφιακή μορφή. Θα είναι ηλεκτρονικό χρήμα εκδιδόμενο από το Ευρωσύστημα (την ΕΚΤ και τις εθνικές κεντρικές τράπεζες) και θα είναι προσβάσιμο σε όλους τους πολίτες και τις επιχειρήσεις. Σημαντικό είναι ότι δεν προορίζεται να αντικαταστήσει τα μετρητά. Αντίθετα, θα λειτουργεί συμπληρωματικά, ως μια πρόσθετη και ευκολότερη επιλογή πληρωμής. Ο στόχος είναι μια πιο προσβάσιμη και συμπεριληπτική κοινωνία, όπου κανείς δεν αποκλείεται από το σύστημα πληρωμών, είτε προτιμά το πορτοφόλι, είτε το κινητό.
Καταλήγοντας…
Η τάση περιορισμού, ή ακόμη και κατάργησης, των μετρητών δεν περιορίζεται πλέον στον δυτικό κόσμο. Από τη Σκανδιναβία μέχρι την Κίνα και από τον Καναδά μέχρι την Αφρική, προωθείται με διαφορετικούς ρυθμούς η μετάβαση σε μια οικονομία χωρίς υλικό χρήμα, βασισμένη σε πληρωμές μέσω καρτών, τραπεζικών λογαριασμών και, κυρίως, κινητών τηλεφώνων. Στην Κίνα, μάλιστα, η αλλαγή έχει προχωρήσει τόσο γρήγορα, ώστε σε ορισμένες περιοχές παρακάμφθηκε σχεδόν πλήρως το στάδιο της χρεωστικής κάρτας και οι πολίτες πέρασαν απευθείας από τα μετρητά στις πληρωμές μέσω κινητού. Εικόνες πλανόδιων πωλητών που εισπράττουν το αντίτιμο ενός πρόχειρου γεύματος με μηχάνημα POS ή πινακίδες σε μουσεία και αξιοθέατα που δηλώνουν «δεν δεχόμαστε μετρητά» γίνονται όλο και πιο συνηθισμένες σε πολλές χώρες του εξωτερικού.
Ωστόσο, τα ίδια παραδείγματα αποκαλύπτουν και τα όρια αυτής της μετάβασης. Σε ένα πρόσφατο καλοκαιρινό ταξίδι στη Δανία, γίναμε μάρτυρες εικόνων που μοιάζουν να έρχονται από το μέλλον: μια απρόσμενη τεχνική βλάβη στάθηκε αρκετή για να θέσει εκτός λειτουργίας τα POS σε όλη την χώρα, να δημιουργήσει ουρές στα ΑΤΜ και να αφήσει πολλούς πολίτες ανίκανους να πληρώσουν ακόμη και για τις πιο βασικές καθημερινές ανάγκες.
Την ίδια στιγμή, οι μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας διευρύνουν το αποτύπωμά τους στον χρηματοοικονομικό τομέα, λαμβάνοντας σχετική άδεια από τις εποπτικές αρχές. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, κολοσσοί όπως η Google, η Amazon, η Apple και η Meta διαθέτουν άδειες για πληρωμές, ηλεκτρονικό χρήμα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, καταναλωτική πίστωση (δάνεια). Η είσοδος των τεχνολογικών κολοσσών φέρνει καινοτομία και ευκολία, αλλά ταυτόχρονα εντείνει τους προβληματισμούς για τη συγκέντρωση ισχύος, τον ανταγωνισμό και κυρίως την προστασία των προσωπικών δεδομένων.
Η μετάβαση σε μια πιο ψηφιακή οικονομία μοιάζει αναπόφευκτη. Το πραγματικό διακύβευμα, όμως, δεν είναι να επιλέξουμε στρατόπεδο – μετρητά ή ψηφιακά – αλλά να διαμορφώσουμε μια ισορροπία: μια οικονομία που αξιοποιεί την τεχνολογία, χωρίς να γίνεται εύθραυστη, και που προχωρά μπροστά χωρίς να αφήνει κανέναν πίσω.
*Ο Αθανάσιος Π. Φάσσας είναι Καθηγητής στις Χρηματοοικονομικές Επενδύσεις στο Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής της Σχολής Οικονομικών και Διοικητικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.
Πηγή: Περιοδικό Volos City του Ομίλου Καρεκλίδη
