Είναι προφανές ότι δεν βιώνουμε όλοι οι άνθρωποι για τους ίδιους λόγους, ούτε με τον ίδιο τρόπο το στρες ή το άγχος. Μερικά από τα συμπτώματα του άγχους και του στρες είναι κοινά. Και στις δύο περιπτώσεις αισθανόμαστε ανησυχία, ταραχή ή δυσφορία. Το στρες πολλές φορές αποτελεί προπομπό του χρόνιου άγχους. Τόσο το άγχος όσο και το στρες μπορεί να έχουν παραγωγικά αποτελέσματα σε μικρές δόσεις, αν όμως χάσουμε τον έλεγχο μπορεί να προκαλέσουν σοβαρά προβλήματα υγείας.
Τι είναι στρες;
Το στρες είναι μία φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού μας όταν αυτός έρχεται αντιμέτωπος με κάτι νέο ή και απαιτητικό, όταν συμβαίνει, δηλαδή κάτι παράξενο για εμάς. Αυτό το παράξενο μπορεί να είναι κάτι φυσιολογικό απλά εμείς να μην μπορούμε να το δούμε γιατί δεν το έχουμε ξαναζήσει. Το στρες προκαλεί την απελευθέρωση αδρεναλίνης, η οποία μας επιτρέπει να παίρνουμε γρήγορες αποφάσεις, να ανταποκρινόμαστε στις προκλήσεις και να παραμένουμε σε εγρήγορση. Ορισμένα άτομα αντιμετωπίζουν χρόνιο στρες, το οποίο επιβαρύνει το νευρικό σύστημα.
Ποιες είναι οι επιδράσεις του στρες στο νευρικό σύστημα του οργανισμό;
Το νευρικό σύστημα έχει πολλές διαιρέσεις: το κεντρικό τμήμα που περιλαμβάνει τον εγκέφαλο και το νωτιαίο μυελό και το περιφερειακό τμήμα που αποτελείται από το αυτόνομο και το σωματικό νευρικό σύστημα.
Το αυτόνομο νευρικό σύστημα έχει άμεσο ρόλο στη φυσική απόκριση στο στρες και χωρίζεται στο συμπαθητικό νευρικό σύστημα (SNS) και στο παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα (PNS). Όταν το σώμα είναι στρεσαρισμένο, το SNS συμβάλλει σε αυτό που είναι γνωστό ως η απόκριση «πάλης ή φυγής». Το σώμα μετατοπίζει τους ενεργειακούς πόρους του προς την καταπολέμηση μιας απειλής για τη ζωή ή τη φυγή από έναν εχθρό.
Το SNS δίνει σήμα στα επινεφρίδια να απελευθερώσουν ορμόνες που ονομάζονται αδρεναλίνη και κορτιζόλη. Αυτές οι ορμόνες, μαζί με τις άμεσες δράσεις των αυτόνομων νεύρων, προκαλούν την καρδιά να χτυπά πιο γρήγορα, τον ρυθμό της αναπνοής να αυξάνεται, τα αιμοφόρα αγγεία στα χέρια και τα πόδια να διαστέλλονται, η πεπτική διαδικασία να αλλάζει και τα επίπεδα γλυκόζης (ενέργεια σακχάρου) στην κυκλοφορία του αίματος να αυξάνονται σε αντιμετωπίσει την έκτακτη ανάγκη.
Η απόκριση του SNS είναι αρκετά ξαφνική προκειμένου να προετοιμαστεί το σώμα να ανταποκριθεί σε μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης ή σε οξύ στρες – βραχυπρόθεσμους στρεσογόνους παράγοντες. Μόλις περάσει η κρίση, ο οργανισμός συνήθως επιστρέφει στην προ-έκτακτη κατάσταση, χωρίς άγχος. Αυτή η ανάκτηση διευκολύνεται από το PNS, το οποίο έχει γενικά αντίθετα αποτελέσματα στο SNS. Αλλά η υπερδραστηριότητα του PNS μπορεί επίσης να συμβάλει σε αντιδράσεις στρες, για παράδειγμα, προάγοντας βρογχοσυστολή (π.χ. στο άσθμα) ή υπερβολική αγγειοδιαστολή και μειωμένη κυκλοφορία του αίματος.
Τόσο το SNS όσο και το PNS έχουν ισχυρές αλληλεπιδράσεις με το ανοσοποιητικό σύστημα, το οποίο μπορεί επίσης να ρυθμίσει τις αντιδράσεις στρες.
Το κεντρικό νευρικό σύστημα είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την πρόκληση αντιδράσεων στο στρες, καθώς ρυθμίζει το αυτόνομο νευρικό σύστημα και παίζει κεντρικό ρόλο στην ερμηνεία των πλαισίων ως δυνητικά απειλητικών.
Τι είναι άγχος;
Το άγχος προέρχεται από το ρήμα της αρχαίας ελληνικής «γχω» και σημαίνει «σφίγγω» ή «πνίγω». Πίσω από το άγχος του καθενός ξετυλίγεται ένα μοναδικό κουβάρι προσωπικών ιστοριών. Είναι ένα συναίσθημα υποκειμενικό, υποκινούμενο μέσα από προσωπικές ανασφάλειες, δεδομένες συνθήκες, συγκεκριμένα ερεθίσματα, την ιδιοσυγκρασία του ανθρώπου, την προσωπικότητα και την γνώμη του κόσμου.
Το γιατί αγχώνεται κανείς και από πού πηγάζει αυτό, κανείς άλλος δεν το καταλαβαίνει, πέρα από το άτομο που το βιώνει. Όταν έχουμε άγχος αυτό οφείλεται σε ένα ερέθισμα που μας προκαλεί αίσθημα αδυναμίας, μία ανασφάλεια για το τι μπορεί να συμβεί, και φόβο. Το άγχος συνήθως δημιουργείται όταν μέσα μας υπάρχει ένα αίσθημα ανασφάλειας για το τι μπορεί να συμβεί, για το κατά πόσο μπορούμε να ελέγξουμε τα πράγματα, όταν επικρατεί σύγχυση και δεν μπορούμε να ξεκαθαρίσουμε κάποια πράγματα ή να βγάλουμε ξεκάθαρα συμπεράσματα για μία κατάσταση.
Το άγχος ενεργοποιεί τον άνθρωπο στο να ανταποκριθεί ή να διευκρινίσει την αντίδρασή του σε συγκεκριμένα ερεθίσματα. Σε έναν πρώτο βαθμό, δηλαδή μας κινητοποιεί. Μερικοί άνθρωποι δεν είναι σε θέση να αναγνωρίσουν τα αίτια του άγχους που βιώνουν ή πάσχουν από διαταραχές άγχους που απορυθμίζουν τη ζωή τους. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι φοβίες και το άγχος εμποδίζουν την ομαλή εξέλιξη της ζωής ενός ατόμου. Το άγχος γίνεται ανησυχητικό και χρήζει αντιμετώπισης όταν αρχίζει να παρεμβάλλεται στην καθημερινότητα του ανθρώπου, μειώνοντας τη δραστηριότητά του και μειώνοντας δραστικά την υποκειμενική αίσθηση ευεξίας που έχει και κατ’ επέκταση τη ποιότητα της ζωής του. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο άνθρωπος θα χρειαστεί να μάθει τρόπους να το διαχειρίζεται. Όταν ο βαθμός του άγχους αυξάνεται χωρίς να γίνεται προσαρμογή στις νέες συνθήκες ή όταν αποσυνδεθεί από συγκεκριμένα ερεθίσματα και αυτονομηθεί αγγίζοντας τα όρια της γενικευμένης αγχώδους διαταραχής, τότε το άγχος μπορεί να γίνει βλαπτικό για την υγεία του ατόμου.
Υπάρχουν τρόποι διαχείρισης τους;
- Ασκηθείτε όταν αισθάνεστε ότι εμφανίζονται συμπτώματα. Ακόμη και ένας σύντομος περίπατος μπορεί να τονώσει την διάθεση σας.
- Στο τέλος κάθε μέρας, αφιερώστε λίγο χρόνο για να σκεφτείτε τι έχετε καταφέρει και όχι τι δεν κάνατε.
- Βάλτε στόχους για την ημέρα, την εβδομάδα και τον μήνα σας.
- Συνδεθείτε με την αυτοσυμπόνια.
- Να τρώτε υγιεινά.
- Ελάτε σε επαφή με φίλους.
- Μιλήσετε με ένα ειδικό ψυχικής υγείας.
* Η Άρτεμις Ζαβαλίγκου είναι ψυχολόγος, πτυχιούχος Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, MSc Γνωστικής Νευροαποκατάστασης Πανεπιστημίου Θεσσαλίας
