Της Γκέλης Ντηλιά
Βαρυποινίτης, με την κυριολεκτική έννοια του όρου, σημαίνει κρατούμενος που εκτίει βαριά και μακροχρόνια ποινή φυλάκισης. Γύρω από αυτόν τον όρο όμως έχει σχηματιστεί ένας τρόπος σκέψης, λογισμού και αντανάκλασης του εαυτού ως κάποιος που μακροπρόθεσμα του δίνεται η ευκαιρία να γίνει μία καλύτερη εκδοχή του προηγούμενου χαρακτήρα του. Κανένας δεν θα μείνει ίδιος «μετά». Το σκεπτικό του θα έχει αλλάξει όπως και η συμπεριφορά του. Η λεγόμενη «δεύτερη ευκαιρία» δεν είναι δυνατόν να έλθει από την κοινωνία αν κάθε βαρυποινίτης δεν την δώσει πρώτα στον εαυτό του. Όσες ασκήσεις γυμναστικής και να κάνει, αν δεν κάνει επανεκκίνηση στον εγκέφαλο, δεν γίνεται τίποτα. Διότι ο εργοδότης δεν θα τον προσλάβει για τους μυς που διαθέτει, αλλά για την σκέψη που θα έχει καλλιεργήσει ως έγκλειστος.
Σε κάθε φυλακή υπάρχουν χώροι δημιουργίας και πνευματικής απόδρασης. Πρόκειται για ένα ταξίδι το οποίο αρχίζει από την πρώτη μέρα και μάλιστα από την πρώτη ώρα που κάποιος θα περάσει την πύλη της. Η εκπαίδευση που θα αποκτήσει, ειδικά ο πολυισοβίτης εκμεταλλευόμενος τον κενό χρόνο, δεν είναι κάτι που θα αφήσει πίσω μετά την αποφυλάκιση, αλλά θα το πάρει μαζί του, θα τον ακολουθήσει και θα γίνει πυξίδα του. Είναι στο χέρι του να σταθεί στον έξω κόσμο, που για αυτόν θα είναι ένας καινούργιος κόσμος που θα τον προκαλέσει να τον ανακαλύψει, αφού προηγουμένως έχει πλάσει τον εαυτό του, αλλάζοντας το αφήγημα της ζωής του.
Η σχέση κάποιων έγκλειστων με την τεχνολογία περιορίζεται στην απόκτηση γνώσης μεταξύ άλλων και μέσω προγραμμάτων εγκεκριμένων από το Υπουργείο. Μόλις τα κρατικά προγράμματα ολοκληρωθούν, δεν ξαναγγίζουν πληκτρολόγιο. Δυστυχώς δεν έχουν την ευκαιρία να εφαρμόσουν τις γνώσεις τους. Έρχεται η στιγμή που συνειδητοποιούν ότι αυτές όχι απλώς ξεχνιούνται, αλλά δεν γίνεται ούτε update. Ένας τρόπος για να επιτευχθεί αυτό είναι να δοθούν tablet με εγκεκριμένο υλικό που θα ανανεώνεται συχνά με e-books και πρόσβαση σε ψηφιακές εγκυκλοπαίδειες και συγκεκριμένες πλατφόρμες. Κάθε κρατούμενος θα μπορεί να σχεδιάσει ένα νέο οδικό χάρτη επαναχάραξης της γνώσης. Γιατί να μην υπάρχει δωρεάν πρόσβαση σε προγράμματα e-learning για τους κρατούμενους; Ειδικά οι βαρυποινίτες θα ωφεληθούν πολύ, λόγω του μεγαλύτερου χρόνου φυλάκισης.
Η ζωή μπορεί να ξαναρχίσει για όλους και ειδικά για εκείνους που εκτίουν ισόβια ή δις και πλέον ισόβια. Τα άτομα αυτά μπορούν μέσα σε ένα περιοριστικό περιβάλλον να αλλάξουν mindset και να δημιουργήσουν νέες ευκαιρίες επανένταξης, έτσι ώστε όταν βγουν η ταυτότητά τους να μην θυμίζει τίποτα από αυτούς που ήταν κάποτε. Σκεφτείτε κάποιος να φυλακιστεί στα 22 και έχοντας «ακούσει» δις ισόβια και 35 χρόνια στο Εφετείο να βγει στα 45 (ίσως), χωρίς να έχει ιδέα πώς να είναι λειτουργικός σε μία ψηφιακή κοινωνία! Πώς θα επιβιώσει χωρίς να γνωρίζει για το πλαστικό χρήμα, τις ανέπαφες πληρωμές, πώς λειτουργεί ένα smartphone και οι διάφορες εφαρμογές; Παίρνοντας την πρώτη άδεια μετά από 12 (για ισοβίτες) ή 16 χρόνια (για δις ισόβια), ο κόσμος της online σύνδεσης είναι άγνωστος. Χωρίς γνώσεις ηλεκτρονικού υπολογιστή πώς γίνεται η μετάβαση στο αύριο; Πόσο εύκολο θα είναι να κλείσουν ραντεβού σε νοσοκομείο, όντας σε κατάσταση πολιτισμικού σοκ; Ας μην ξεχνάμε ότι ύστερα από δεκαετίες φυλάκισης, οι κάθε είδους εμπειρίες είναι περιορισμένες.
Η εκπαίδευση στις φυλακές είναι ένα θέμα που καίει όχι μόνο στην Ελλάδα. Στόχος της εκπαίδευσης είναι το αύριο. Ειδικά για τους βαρυποινίτες οι οποίοι απουσιάζουν πολλά χρόνια, οι κοινωνικές αλλαγές αποτελούν εμπόδιο και ειδικά για τους μεγαλύτερους σε ηλικία, θεωρώντας εκείνους άνω των 55, καθώς στη φυλακή η γήρανση επέρχεται γρηγορότερα. Οι άνθρωποι αυτοί θα επιστρέψουν σε ένα διαφορετικό κόσμο από αυτόν που άφησαν. Η ψηφιακή επανάσταση, τα social και τα έξυπνα κινητά τούς είναι όλα άγνωστα (απαγορεύεται το κινητό στη φυλακή). Ας ληφθεί υπόψη ότι μετά την αποφυλάκιση κάποια μέλη της οικογένειας δεν θα ζουν, τα μέρη και οι γειτονιές θα έχουν αλλάξει, οι επαφές θα έχουν εξαφανιστεί. Για αυτό το λόγο η προετοιμασία τους είναι σημαντική, έτσι ώστε η επανένταξη να μην σημαίνει απλώς την επιτυχία στο να μην εγκληματήσουν ξανά, αλλά στο να εγκλιματιστούν. Γιατί η επανένταξη είναι μαραθώνιος. Όχι αγώνας.
Οι βαρυποινίτες δεν πρέπει απλά να επιβιώσουν εκτός φυλακής, αλλά να αναπτυχθούν. Όχι μόνο για τους ίδιους, αλλά για όλη την κοινωνία. Δεν θέλουν να είναι βάρος. Αυτό θα γίνει χτίζοντας και ξαναχτίζοντας τις σχέσεις, έχοντας βρει δουλειά και γιατί όχι τη δουλειά των ονείρων τους, ίσως μακροπρόθεσμα κάνοντας μια δική τους επιχείρηση, με στόχο να είναι ευτυχισμένοι. Η εκπαίδευση σε ένα Σωφρονιστικό Κατάστημα θα είναι η ευκαιρία που θα δώσουν οι ίδιοι στον εαυτό τους, ώστε να καταρρίψουν το μύθο του «κακού» και του ανθρώπου που έχει γονατίσει. Κατά την αποφυλάκιση χρειάζεται οπωσδήποτε ένα πλάνο για να ξαναρχίσουν και ένα πλάνο να το υποστηρίξουν όλο αυτό.
Αν το πρώτο λεπτό της εισόδου σε μία φυλακή είναι σημαντικό, ίσως πιο σημαντικό είναι το πρώτο λεπτό που αφήνεις πίσω σου έναν κόσμο στον οποίον πέρασες τουλάχιστον 25 χρόνια της ζωής σου. Πώς γεμίζει το κενό μεταξύ αποφυλάκισης και παραγωγικότητας; Πώς θα μεγαλώσεις στην κοινωνία σαν ένα παιδί που χρειάζεται ένα ολόκληρο δίκτυο πίσω του;
Η πρόοδος μέσω της εκπαίδευσης, έχοντας κατάλληλη προετοιμασία και υποστήριξη, είναι μία ουσιαστική φάση στην οποία κερδίζεται η ελευθερία. Η επιτυχία όμως εξαρτάται από πολλούς παράγοντες όπως στέγαση και απασχόληση, που σε συνδυασμό με κοινωνικά δίκτυα, κοινωνικές υπηρεσίες και την διαρκή ανάπτυξη της θετικής ταυτότητας παρέχουν ασφάλεια.
Η αυστηροποίηση των ποινών καθιστά την επιστροφή των βαρυποινιτών δύσκολη καθώς πολλοί θα επιστρέψουν μετά από πολλά χρόνια. Αν ένα μικρό ποσοστό κρατούμενων απλώς επιβιώνει, αρκετοί αναπτύσσονται. Χρειάζεται αντοχή και αποφασιστικότητα για να ξαναχτίσουν τη ζωή τους. Κάνουν τη χάρη στον εαυτό τους, αλλάζοντας τη ζωή τους με στόχο την αυριανή ανεξαρτησία και την οικονομική τους σταθερότητα. Το ζητούμενο στην επάνοδο δεν είναι να επιβιώνουν μέρα με τη μέρα και να ζουν με γνώμονα την ανασφάλεια.
Το ταξίδι της επιστροφής από τον εγκλεισμό στην κοινωνία προϋποθέτει την ανάλογη προετοιμασία όπως κάθε ταξίδι για οπουδήποτε. Με μοναδικό περιεχόμενο τη γνώση στις αποσκευές ενός ατόμου με πολύχρονη κάθειρξη τα εμπόδια είναι λιγότερα.
Η Γκέλη Ντηλιά είναι εθελόντρια, επιμορφωμένη εκπαιδεύτρια ενηλίκων Σωφρονιστικών Καταστημάτων από το 2018.
