«Η ζωή μου κόστιζε τρεις δραχμές» – Η συγκλονιστική μαρτυρία του φωτορεπόρτερ που απαθανάτισε το τανκ να γκρεμίζει την πύλη

ΜΟΙΡΑΣΟΥ ΤΟ

Στις 3 παρά πέντε τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου 1973, ο φωτορεπόρτερ Αριστοτέλης Σαρρηκώστας βρίσκεται απέναντι από την κεντρική πύλη του Πολυτεχνείου. Είναι εκεί σχεδόν τέσσερις ώρες. Το φως είναι λιγοστό, τα δακρυγόνα έχουν κάνει την ατμόσφαιρα αποπνικτική, τα τανκς έχουν παραταχθεί στην Πατησίων και οι φοιτητές στέκονται πίσω από τα κάγκελα, με σημαίες και πανό. Από μέσα ακούγεται η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Εκείνος φωτογραφίζει. Μετράει τα καρέ του, αλλάζει φιλμ, παρατηρεί κάθε κίνηση. Δεν έχει φλας. Δεν θέλει να προκαλέσει. Κυρίως, δεν θέλει να συλληφθεί προτού προλάβει να στείλει το υλικό στη Νέα Υόρκη, στο Associated Press, όπου εργάζεται από το 1963.

Λίγο νωρίτερα, ο διευθυντής του πρακτορείου, Φιλήμων Ντόπουλος, είχε ακούσει μαζί του τον ήχο από τις ερπύστριες. «Sh***t, man… these are tanks… take your cameras and go», του είχε πει. Η απάντηση του Σαρρηκώστα ήταν απολύτως ενδεικτική της αντίληψής του για τη δουλειά: «Of course, I’m gonna take my cameras and go, who’s gonna write the f*** story?». Θα έφευγε, αλλά όχι μόνος. Επέμεινε να τον συνοδεύσει ο διευθυντής του, γιατί εκείνες τις ώρες η κυκλοφορία στους δρόμους της Αθήνας ήταν, όπως λέει, «αποστολή αυτοκτονίας».

Η συνέχεια μοιάζει με σκηνή κινηματογραφικής ταινίας. Οι δυο τους επιβιβάζονται σε μια Jaguar με αγγλικές πινακίδες – το αυτοκίνητο του Ντόπουλου – και κατεβαίνουν την Αμερικής. Μπροστά τους περνά η στρατιωτική φάλαγγα. Η Jaguar αναζητεί ένα άνοιγμα ανάμεσα στα τανκς, ενώ ένα περιπολικό τούς πλησιάζει. Ο αστυνομικός κατεβάζει το παράθυρο και τους απειλεί με το περίστροφο. Ο Ντόπουλος ρωτά τι πρέπει να κάνουν. «Just keep cool», του απαντά ο Σαρρηκώστας. Κατεβάζει το δικό του παράθυρο, κοιτάζει τον αστυνομικό και, αντί να απαντήσει στις απειλές του, βάζει το δάχτυλο μπροστά στα χείλη του και του κάνει ένα παρατεταμένο «σσσσστ». Ο αστυνομικός αιφνιδιάζεται. «Ή θα μου την ανάψει ή θα πιάσει», σκέφτηκε. Έπιασε. Το περιπολικό απομακρύνεται.

Ο προορισμός τους είναι η συμβολή της Πατησίων με τη Στουρνάρη. Εκεί, μπροστά στην πύλη του Πολυτεχνείου, έχουν συγκεντρωθεί περίπου δώδεκα τανκς. Οι προβολείς τους φωτίζουν τον χώρο. Το επικεφαλής άρμα σταματά απέναντι από την κεντρική είσοδο, σε απόσταση περίπου τριάντα μέτρων από το σημείο όπου βρίσκεται ο φωτορεπόρτερ. Στο ένα χέρι ο λοχίας έχει το τηλέφωνο, στο άλλο το περίστροφο. Επαναλαμβάνει διαρκώς τη λέξη «μάλιστα».

Πίσω από τον Σαρρηκώστα βρίσκονται αστυνομικοί με πολιτικά, ανάμεσά τους και άνθρωποι που ο ίδιος αναγνωρίζει ως προβοκάτορες. Η παρουσία του εκεί δεν είναι αυτονόητη. Έχει ήδη συλληφθεί αρκετές φορές κατά τη διάρκεια της δικτατορίας και έχει ανακριθεί από τον Μπάμπαλη, τον βασανιστή της Μπουμπουλίνας. Η ιδιότητά του ως ανταποκριτή του Associated Press τού έχει εξασφαλίσει κάποιες φορές ηπιότερη μεταχείριση, όχι όμως και ασυλία. «Αν δεν διορθωθεί αυτή η φωτογραφία, κύριε Σαρρηκώστα, ετοιμάστε τη βαλίτσα σας», τον είχαν προειδοποιήσει, αφήνοντας σαφές ότι η εξορία ήταν πάντα μια πιθανότητα.

Εκείνο το βράδυ, ένας αστυνομικός διευθυντής τον πλησιάζει και τον ρωτά τι κάνει εκεί. Ο Σαρρηκώστας εξηγεί ότι φωτογραφίζει για το πρακτορείο του. Η απάντηση που παίρνει είναι να καθίσει σε ένα συγκεκριμένο σημείο, ώστε ο αστυνομικός να μπορεί να τον βλέπει. «Άλλο που δεν ήθελα εγώ», θυμάται. «Να με βλέπει, ή καλύτερα να με προσέχει, ένας αστυνομικός διευθυντής». Η παρουσία του αστυνομικού διευθυντή, άλλωστε, λειτουργεί αποτρεπτικά για όσους βρίσκονται πίσω του και θα μπορούσαν να τον εμποδίσουν. «Αυτό το “κάθισε εδώ” ήταν η σωτήρια λέμβος μου».

Το καθήκον απέναντι στο συναίσθημα
Στην άλλη πλευρά της πύλης, οι φοιτητές έχουν ανέβει στα κολωνάκια και στα κάγκελα. Κρατούν ελληνικές σημαίες και πανό, φωνάζουν συνθήματα, ενώ η μουσική του Θεοδωράκη ακούγεται από το εσωτερικό. Ο Σαρρηκώστας δεν φωτογραφίζει απλώς ένα ακόμη πολιτικό γεγονός. Βρίσκεται στην πατρίδα του απέναντι σε νέους ανθρώπους που θα μπορούσαν να είναι τα παιδιά του. Έχει ήδη δύο γιους και σκέφτεται πως πολλοί από τους φοιτητές έχουν την ηλικία τους. «Πολλές φορές σκέφτηκα να πετάξω τις μηχανές και να τρέξω μέσα μαζί τους να πάω να συμπαρασταθώ. Αλλά λέω “όχι, η αποστολή μου είναι η καταγραφή των γεγονότων, για να μπορέσει να δει ο κόσμος που δεν είναι εδώ τι συμβαίνει”». Η συγκίνηση είναι μεγάλη, αλλά δεν μπορεί να πάρει τη θέση της επαγγελματικής ευθύνης. «Το να φωτογραφίζεις στην Ελλάδα, στην πατρίδα σου, δεν είναι το ίδιο με το να φωτογραφίζεις στο εξωτερικό. Η ευαισθησία, τα αισθήματα, η συγκίνηση, εδώ είναι τελείως διαφορετικά». Αυτή η συναισθηματική φόρτιση, ωστόσο, διαρκεί λίγα δευτερόλεπτα. «Δεν συμβαδίζουν συναισθήματα και δουλειά. Τα αφήνεις στην άκρη, κάνεις τη δουλειά σου και μετά το βράδυ, όταν πας σπίτι σου, κάθεσαι και τα σκέφτεσαι».

Αυτό κάνει και εκείνη τη νύχτα. Φωτογραφίζει τους φοιτητές στα παράθυρα, στα κάγκελα, τα χέρια τους, τα πανό, τις κινήσεις τους. Τους βλέπει να ανοίγουν τα πουκάμισά τους και να απευθύνονται στους στρατιώτες: «Είμαστε αδέλφια, ελάτε μαζί μας», «Είμαστε άοπλοι», «Είναι λυπηρό να χυθεί ελληνικό αίμα». Οι φράσεις αυτές δεν έχουν σβήσει από τη μνήμη του. Όπως δεν έχει σβήσει και η μουσική που ακουγόταν από το εσωτερικό του Ιδρύματος. «Η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη, οι φωνές των φοιτητών… ήταν ένα σύνολο που σε τραβούσε σε διαφορετικές κατευθύνσεις. Όμως η δική μου κατεύθυνση ήταν μία: να καταγράψω τα γεγονότα. Κι αυτό έκανα».

Φωτογραφίζει με φιλμ 400 ASA, χαμηλή ταχύτητα και χωρίς φλας. Κάθε καρέ έχει κόστος και πρέπει να είναι μελετημένο. «Δεν φωτογράφιζα οτιδήποτε. Μέτραγα κάθε φωτογραφία. Γιατί είχα μάθει στο Associated Press ότι “quantity doesn’t make quality”, δηλαδή, ουκ εν τω πολλώ το ευ». Τραβάει μερικές φωτογραφίες, δίνει το φιλμ στον Ντόπουλο – «δεν τελείωνα τα 36άρια», θα πει, φοβούμενος μη συλληφθεί και δεν προλάβει να παραδώσει το υλικό. «Είχα πάντα τον φόβο ότι θα με μαζέψουν να με πάνε στη Μπουμπουλίνας».
Όταν ο Ντόπουλος αποχωρεί, παίρνει μαζί του περίπου δεκαπέντε φιλμ, όχι ολοκληρωμένα, αλλά με αρκετά καρέ για να αρχίσει η μετάδοση του υλικού. Ο Σαρρηκώστας συνεχίζει να φωτογραφίζει και κρύβει τα φιλμ που απομένουν στην κάλτσα και στο εσώρουχό του.

Η στιγμή της επίθεσης
Λίγο πριν από τις τρεις, ο φωτορεπόρτερ παρατηρεί μια κίνηση που αρχικά ερμηνεύει ως αποχώρηση. Ο πυργίσκος του τανκ, του οποίου το κανόνι κοιτάζει προς την κεντρική πύλη, στρέφεται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Το άρμα κάνει όπισθεν και πλησιάζει το πεζοδρόμιο, κάτω από το ξενοδοχείο Ακροπόλ. «Έκανα τον σταυρό μου και σκέφτηκα “μάλλον πήρε εντολή να αποχωρήσει”. Έκανα λάθος». Το τανκ αναπτύσσει ταχύτητα. Ο κινητήρας ανεβάζει στροφές και ένα πυκνό μαύρο σύννεφο καπνού βγαίνει από πίσω του. Η πορεία του είναι πλέον ξεκάθαρη: κατευθύνεται προς την πύλη. Ακριβώς πίσω από αυτήν οι φοιτητές έχουν τοποθετήσει μια Mercedes, πιθανότατα κάποιου καθηγητή ή του πρύτανη. Ανάμεσα στο αυτοκίνητο και στη σιδερένια είσοδο βρίσκονται δεκάδες νέοι άνθρωποι. Ο Σαρρηκώστας παρακολουθεί την κίνηση του άρματος και περιγράφει ακόμη και σήμερα με ακρίβεια τη μηχανική της εισβολής. Ο πυργίσκος έχει γυρίσει, ώστε ο όγκος του τανκ να χτυπήσει την πύλη χωρίς να εμποδίζεται από το κανόνι. Το άρμα επιταχύνει και πέφτει πάνω στα κάγκελα. «Ταρακούνησε τα κολωνάκια και την πύλη ολόκληρη. Έπεσαν εκείνοι που ήταν επάνω στα κολωνάκια, οι φοιτητές με τα πανό. Άλλοι έπεσαν μπροστά, άλλοι στα πλάγια. Ήταν σαν να κουνούσες ένα δέντρο με γινωμένα μήλα και έπεφταν!».
Το τανκ συνεχίζει. Ρίχνει τα μαρμάρινα κολωνάκια, ισοπεδώνει τη σιδερένια πύλη και εισέρχεται περίπου δεκαπέντε μέτρα στο προαύλιο. Η Mercedes συνθλίβεται.

Υπάρχει, ωστόσο, μια σκέψη που δεν εγκατέλειψε ποτέ τον φωτορεπόρτερ: «Αυτό είναι το ερώτημα που με τρώει μέχρι σήμερα: πρόλαβαν να φύγουν όλοι;». Αναφέρεται στους φοιτητές που βρίσκονταν ανάμεσα στην πύλη και στο αυτοκίνητο, μπροστά στην πορεία του τανκ. «Όταν βλέπεις να έρχεται όλος αυτός ο όγκος πάνω σου, αυτοί που είναι στα πλάγια είναι το πρώτο που θα κάνεις να φύγεις. Αλλιώς γίνεσαι σάντουιτς».

Η εικόνα της εισβολής συνοδεύεται από εκατοντάδες πυροβολισμούς και βογγητά. Ο ίδιος δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα αν τα πυρά κατευθύνονταν στον αέρα ή ευθεία. Δεν ισχυρίζεται ότι είδε νεκρούς. «Με ρωτούν πολλοί, “είδες νεκρούς;”. Δεν σας κρύβω, άκουσα εκατοντάδες πυροβολισμούς, άκουσα πάρα πολλά βογγητά. Δεν ξέρω αν οι πυροβολισμοί ήταν στον αέρα ή στην ευθεία. Νεκρούς δεν είδα. Δεν μπορώ να πω ψέματα».

Η φωτογραφία που διέψευσε τη χούντα
Μετά την εισβολή, ο Σαρρηκώστας μετακινείται προς το κέντρο της Πατησίων, στο πλάι του τανκ. Θέλει να εξασφαλίσει μια διαφορετική οπτική γωνία, ώστε να αποτυπώσει καθαρά ότι το άρμα έχει εισέλθει στον χώρο του Πολυτεχνείου. Τραβά δύο φωτογραφίες. Το τανκ φαίνεται μισό μέσα και μισό έξω από την πύλη.

Η στιγμή είναι κρίσιμη. Λίγες ώρες αργότερα, ο Πατακός θα δηλώσει ότι δεν υπήρξε επέμβαση τανκς στο Πολυτεχνείο. Η φωτογραφία του Σαρρηκώστα θα διαψεύσει την επίσημη εκδοχή. «Είναι η μοναδική φωτογραφία που διέψευσε μετά από λίγες ώρες τη δήλωση Πατακού ότι δεν έγινε επέμβαση».

Το υλικό μεταφέρεται στο γραφείο του Associated Press, στην Ακαδημίας 27. Ο φωτορεπόρτερ ανεβαίνει στον έβδομο όροφο, όπου έχει διαμορφώσει έναν μικρό σκοτεινό θάλαμο σε ένα παλιό πλυσταριό. Λεκάνες, κόκκινα και πράσινα φωτάκια, κουρτίνες στην πόρτα. Εκεί εμφανίζει τα φιλμ, ενώ ο Ντόπουλος καταγράφει τις πληροφορίες για τη μετάδοση της είδησης.

Το Associated Press μεταδίδει πρώτο την εισβολή. Ο Πατακός τηλεφωνεί στο πρακτορείο και διαμαρτύρεται: «Δεν ντρέπεστε λίγο; Γράφετε ανακρίβειες;». Λίγο αργότερα, αναγκάζεται να ανακαλέσει και να παραδεχθεί ότι έγινε επέμβαση, επικαλούμενος την ανάγκη να τελειώσει «αυτή η ιστορία με τα παλιόπαιδα». «Βέβαια, δεν τελείωσε η ιστορία με τα “παλιόπαιδα”. Αυτοί τελείωσαν», σχολιάζει ο Σαρρηκώστας.

Η εμβληματική πλέον φωτογραφία του τανκ, με το μισό άρμα μέσα και το άλλο μισό έξω από την πύλη, γίνεται ένα από τα ισχυρότερα τεκμήρια της εισβολής. Ο ίδιος θεωρεί ότι μαζί με το φιλμ του Ολλανδού φωτογράφου Άλμπερτ Κουράντ (Albert Coerant), ο οποίος βρισκόταν κρυμμένος στο ξενοδοχείο Ακροπόλ απέναντι, αποτέλεσαν τα δύο καθοριστικά οπτικά ντοκουμέντα. «Αν δεν υπήρχαν αυτά τα δύο στοιχεία, δεν θα υπήρχε Πολυτεχνείο, πιστέψτε με. Η χούντα προσπάθησε να το πνίξει. Και δυστυχώς υπάρχουν και σήμερα άνθρωποι, που θέλουν να το πνίξουν, να το εξαφανίσουν. Όχι απλώς το αμφισβητούν. Λες και δεν υπήρξε το Πολυτεχνείο. Έφυγα τρέχοντας για να διασώσω το υλικό. Άκουγα γύρω μου τις σφαίρες, αλλά αδιαφορούσα. Τη ζωή μου την είχα κοστολογήσει τρεις δραχμές, όσο κόστιζε μια σφαίρα».

Ο ίδιος δεν θεωρεί ότι εκείνη τη στιγμή τραβούσε μια ιστορική φωτογραφία. «Ποτέ ένας επαγγελματίας φωτορεπόρτερ δεν σκέφτεται ότι η φωτογραφία που τραβάει είναι ιστορική. Αυτό εξαρτάται από πολλούς παράγοντες. Ότι ήταν σπουδαίο γεγονός, ναι. Ότι θα γίνει ιστορική φωτογραφία, όχι». Η δική του πρόθεση ήταν πολύ πιο συγκεκριμένη: να δει ο κόσμος τι συνέβαινε στην Αθήνα εκείνες τις ώρες, όταν η ενημέρωση ήταν περιορισμένη και η επίσημη εκδοχή της δικτατορίας προσπαθούσε να επιβληθεί ως μοναδική αλήθεια.

Ο φωτορεπόρτερ που κατέγραψε την εισβολή του τανκ στο Πολυτεχνείο εξομολογείται: «Τη ζωή μου την είχα κοστολογήσει τρεις δραχμές, όσο κόστιζε μια σφαίρα»
H ιστορική φωτογραφία με το τανκ να εισβάλλει στο Πολυτεχνείο τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου 1973

 

Το πρωί της 17ης Νοεμβρίου και τα ίχνη της εισβολής

Η νύχτα δεν τελειώνει με την εισβολή. Αφού στέλνει το πρώτο υλικό στη Νέα Υόρκη, ο Σαρρηκώστας γεμίζει ξανά την τσάντα του και επιστρέφει στο Πολυτεχνείο, περίπου στις 5.30 με 6 το πρωί. «Υπήρχε ένα νέφος γκρι πάνω από τον ουρανό της Αττικής, από τα δακρυγόνα. Εγώ κυκλοφορούσα με ένα λεμόνι και βαζελίνη στα μάτια, δάκρυζα συνέχεια».

Αστυνομικοί και πυροσβέστες καθαρίζουν ήδη το πεζοδρόμιο με τις μάνικες. Ο φωτορεπόρτερ περνά πίσω από αυτούς και μπαίνει στον χώρο. Εκεί αντικρίζει τα ίχνη της νύχτας: σκισμένα πουκάμισα, παντελόνια, παπούτσια, ελβιέλες σκορπισμένες στο έδαφος. Σε ορισμένα σημεία έχουν απομείνει λεκέδες αίματος που δεν έχουν προλάβει να καθαριστούν. Τα φωτογραφίζει όλα. Είναι ένα διαφορετικό ρεπορτάζ από εκείνο της εισβολής, αλλά εξίσου σημαντικό. Η καταγραφή δεν αφορά πλέον μόνο την πράξη της βίας, αλλά και όσα άφησε πίσω της.

Για το αν υπήρξαν νεκροί μέσα στο Πολυτεχνείο, ο ίδιος αρνείται να διατυπώσει συμπεράσματα που δεν μπορεί να τεκμηριώσει από την προσωπική του εμπειρία. Αναφέρεται, πάντως, σε μεταγενέστερη συνέντευξη του λοχία Σκευοφύλακα, ο οποίος είχε υποστηρίξει ότι ένα σίδερο από την πύλη αποκολλήθηκε και έκοψε το πόδι μιας κοπέλας. «Αν πάμε τώρα στο Πολυτεχνείο, θα δει κανείς την πόρτα να είναι τσαλακωμένη, αλλά τα σίδερα είναι εκεί. Δεν λείπει κανένα σίδερο».

Δεν ήταν μόνο οι φοιτητές

Για τον ίδιο, η εξέγερση του Πολυτεχνείου δεν μπορεί να αποκοπεί από το ευρύτερο πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον της εποχής. Η δικτατορία είχε ήδη επιβάλει μια επταετία καταστολής, με φυλακίσεις, βασανιστήρια και προσπάθεια διάλυσης των φοιτητικών οργανώσεων. Η νεολαία βρέθηκε στο επίκεντρο της καταπίεσης, καθώς το καθεστώς επιχείρησε ακόμη και μέσω νομοθετικών ρυθμίσεων να ελέγξει τη φοιτητική συνδικαλιστική δράση. Ο φωτορεπόρτερ θυμάται τις προσπάθειες επιστράτευσης φοιτητών και την αποτυχία τους, πριν το καθεστώς καταφύγει στις γνωστές μεθόδους των διώξεων και των βασανιστηρίων. «Οι τρεις μεγάλοι, ο Παπαδόπουλος, ο Πατακός και ο Μακαρέζος, αρνήθηκαν μέχρι τελευταία στιγμή ότι υπήρξαν βασανιστήρια. Έχω φωτογραφίες ντοκουμέντα με παράλυτο τον Σπύρο Μουστακλή, παράδειγμα ζωντανό τον Αλέκο Παναγούλη και πολλούς άλλους».

Θυμάται επίσης τον δημοσιογράφο που είχε επισκεφθεί το γραφείο τους και τους είχε δείξει την πλάτη του γεμάτη σημάδια από ραβδισμούς. «Οπότε το επιχείρημα αυτό καταρρίπτεται».

Η εξέγερση, επιμένει, δεν ήταν αποκλειστικά φοιτητική. «Δεν ήταν μόνο φοιτητές. Ήταν και εργάτες, οικοδόμοι, μαθητές, αγρότες. Ήταν το ξέσπασμα μετά από αρκετά χρόνια». Στους δρόμους της Αθήνας, οι οικοδόμοι βρίσκονταν συχνά στην πρώτη γραμμή, ακολουθούσαν οι φοιτητές και στη συνέχεια πλήθος άλλων κοινωνικών ομάδων.

Προηγήθηκαν χρόνια πολιτικής έντασης, από την αποστασία και την ανατροπή της κυβέρνησης του Γεωργίου Παπανδρέου έως τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη και τον θάνατο του Σωτήρη Πέτρουλα. Θυμίζει, μάλιστα, μια λιγότερο γνωστή ιστορία αντίστασης: τον Κώστα Γεωργάκη, τον φοιτητή που αυτοπυρπολήθηκε το 1970 στο Μιλάνο φωνάζοντας «Κάτω η χούντα» – «Αυτό δεν αναφέρεται πουθενά. Ήταν ένας από τους πρώτους μάρτυρες των φοιτητών», θυμάται.

Σημαντικό σταθμό θεωρεί τις δύο καταλήψεις της Νομικής, τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του 1973. Η δεύτερη, πιο οργανωμένη, κράτησε περίπου ένα εικοσιτετράωρο. Οι αστυνομικοί κυνηγούσαν διαδηλωτές, οι συγκεντρωμένοι αρνούνταν να αποχωρήσουν και χρησιμοποιούσαν ως πρόσχημα τις στάσεις των λεωφορείων στην Ακαδημίας. «Τους έλεγαν “περιμένουμε το λεωφορείο, να πάμε σπίτια μας” και τα λεωφορεία έφευγαν άδεια. Αυτοί έμεναν εκεί». Την επόμενη ημέρα από την πρώτη κατάληψη, θυμάται, 110 φοιτητές οδηγήθηκαν στο στρατοδικείο.

Ο φωτορεπόρτερ που κατέγραψε την εισβολή του τανκ στο Πολυτεχνείο εξομολογείται: «Τη ζωή μου την είχα κοστολογήσει τρεις δραχμές, όσο κόστιζε μια σφαίρα»
Φωτογραφία από την διαδήλωση της 16ης Νοεμβρίου 1973

Ο ίδιος, που είχε ζήσει ως παιδί την Κατοχή και στη συνέχεια τον Εμφύλιο στην Καισαριανή, είχε αποκτήσει από πολύ νωρίς μια βαθιά δυσπιστία απέναντι στην πολιτική αντιπαράθεση. «Είδα με τα μάτια μου, σε πολύ μικρή ηλικία, να σκοτώνει ο ένας τον άλλον. Αυτά τα πράγματα δεν ξεχνιούνται. Βάσει αυτών, είπα “μακριά από μένα η πολιτική”». Δεν εγκατέλειψε, όμως, ποτέ την υποχρέωση που θεωρούσε ότι είχε απέναντι στη δημοσιογραφία. Για τους φοιτητές του Πολυτεχνείου αναγνωρίζει ότι ακόμη και όσοι τους αμφισβητούσαν αρχικά, όπως ο ίδιος και άνθρωποι της γενιάς του, αναγκάστηκαν να αναθεωρήσουν. «Μπορεί εμείς οι κάπως μεγαλύτεροι να τους αμφισβητούσαμε κιόλας – ποιοι είναι αυτοί με το φραπέ και τις καμπάνες; Όμως απεδείχθη ότι οι φοιτητές στην ανάγκη ήταν αυτοί, που έβαλαν τα στήθη τους μπροστά».

Η ελευθερία δεν χαρίζεται

Πενήντα τρία χρόνια μετά, η εξέγερση εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς, αλλά και αντικείμενο πολιτικής αντιπαράθεσης. Οι φωτογραφίες του Σαρρηκώστα έχουν χρησιμοποιηθεί σε διαφορετικά ιδεολογικά και πολιτικά συμφραζόμενα. Ο ίδιος δεν επιθυμεί να υπαγορεύσει την ερμηνεία τους. «Η φωτογραφία είναι μία. Τώρα, αν δίνουν διαφορετικές ερμηνείες, είναι στη δικαιοδοσία εκείνου που κάνει την ερμηνεία, ανάλογα με την ιδεολογική του τοποθέτηση. Εγώ δεν μπορώ να επέμβω εκεί».
Αυτό που θα ήθελε, ωστόσο, είναι να πάψει η πολιτική αντιπαράθεση να επισκιάζει την ουσία του γεγονότος. «Θα ήθελα κάποτε να σταματήσουν οι διαφορές μεταξύ των κομμάτων, οι αντιπαραθέσεις. Να καταλάβουν όλοι ότι αυτό που έγινε, έγινε από τους φοιτητές που θυσιάστηκαν για να αναπνέουμε εμείς σήμερα ελεύθερα, είτε το θέλουμε είτε όχι. Αυτή είναι η πραγματικότητα».

Και προσθέτει μια φράση που συμπυκνώνει τη δική του ανάγνωση της ιστορίας: «Η ελευθερία δεν χαρίζεται, κατακτιέται. Και μάλιστα, με οποιοδήποτε τίμημα».

Από τη Βηρυτό στο Πολυτεχνείο: ο άνθρωπος πίσω από τη μηχανή

Η επαγγελματική διαδρομή του Αριστοτέλη Σαρρηκώστα δεν περιορίζεται στην Αθήνα της δικτατορίας. Για δεκαετίες βρέθηκε σε πολεμικές ζώνες, πολιτικές ανατροπές και γεγονότα που σημάδεψαν τη διεθνή επικαιρότητα. Η Βηρυτός έγινε σχεδόν δεύτερη πόλη του. «Την είχα κάνει Κυψέλη – Παγκράτι», λέει χαρακτηριστικά, περιγράφοντας τις αλλεπάλληλες αποστολές του στον Λίβανο.

Από αυτές τις εμπειρίες, μία τον ακολουθεί ακόμη. Βρίσκεται κοντά στην Τύρο, σε περιοχή όπου οι πυροβολισμοί και οι εκρήξεις ακούγονται διαρκώς. Σε έναν έρημο δρόμο συναντά δύο παιδιά, περίπου δέκα ετών το μεγαλύτερο, που μεταφέρουν κιβώτια με σφαίρες προς τις παλαιστινιακές δυνάμεις. Όταν τον βλέπουν, του φωνάζουν «μαμνόα», δηλαδή απαγορεύεται. Εκείνος τους εξηγεί ότι θα τα φωτογραφίσει από πίσω, ώστε να μην αναγνωρίζονται τα πρόσωπά τους, διαφορετικά κινδύνευαν από τους αντιπάλους.
Όταν μαθαίνουν ότι είναι από την Ελλάδα, η στάση τους αλλάζει. Συζητούν, γίνονται φίλοι και προχωρούν μαζί. Κάποια στιγμή, οι σφαίρες αρχίζουν να περνούν πολύ κοντά τους. Πέφτουν στο έδαφος, σε ένα φρεσκοσκαμμένο χωράφι όπου έχουν φυτευτεί κουκιά. Τα παιδιά τού προσφέρουν να φάει. Λίγο αργότερα, ο Σαρρηκώστας αντιλαμβάνεται ότι έχουν φτάσει στο σημείο όπου δεν πρέπει να συνεχίσει. Προσπαθεί να τα πείσει να επιστρέψουν. Εκείνα αρνούνται. «Δεν φοβάστε μην σκοτωθείτε;», τα ρωτά. Ο μεγαλύτερος απαντά: «If I die, I’ll die for Palestine».

Ο φωτορεπόρτερ αποφασίζει να αποχωρήσει και κατευθύνεται σε νοσοκομείο όπου μεταφέρονται μαζικά τραυματίες και νεκροί. Εκεί, μέσα από τον φακό του, βλέπει έναν άνθρωπο να κρατά ένα παιδί στην αγκαλιά του. Το μεταφέρουν στο χειρουργείο. Δεν του επιτρέπουν να πλησιάσει. Περιμένει. Μισή ώρα αργότερα μαθαίνει ότι το παιδί πέθανε.

«Μπαίνω μέσα, τραβάω το σεντόνι και ήταν ο μικρός που μιλούσαμε λίγο πριν».

Εκείνη τη στιγμή, όπως περιγράφει, έχασε τη γη κάτω από τα πόδια του. Περπατά στη μέση του δρόμου χωρίς να αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο μέχρι που τον τραβά στην άκρη ένας Λιβανέζος – ‘δεν φοβάσαι;’, τον ρωτά. Κι εκείνος συνεχίζει σχεδόν μηχανικά, ακουμπώντας στους τοίχους. Του πήρε μέρες να συνέλθει.

Με αφορμή τη συγκεκριμένη εμπειρία, αναφέρεται στον τρόπο, με τον οποίο ο ίδιος διαχωρίζει την αποστολή από την προσωπική ζωή. Έχει τρεις γιους και μια σύζυγο που τον περιμένει πίσω. Όταν έφευγε για τον Λίβανο, προσπαθούσε να επικοινωνήσει μαζί τους. Τα παιδιά τον ρωτούσαν πότε θα επιστρέψει. «Σε λίγες μέρες», απαντούσε, ακόμη κι όταν γνώριζε ότι θα έμενε έναν μήνα ή σαράντα ημέρες. «Την ώρα της δουλειάς δεν είναι δυνατόν να πέφτουν οι βόμβες και να προσέχεις τον εαυτό σου ή να σκέφτεσαι τι κάνει η γυναίκα μου. Το είχε πάρει απόφαση». Επιστρέφοντας, όμως, «κατέβαζα ρολά. Έλεγα τώρα είμαι σπίτι, στην οικογένειά μου. Τα έδινα όλα σε εκείνους».

Από την Ουγκάντα θυμάται μια άλλη σκληρή αντίφαση αναφορικά με τον Τύπο: εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς και περίπου ένα εκατομμύριο πρόσφυγες, την ώρα που η διεθνής ειδησεογραφία έδινε προτεραιότητα στην υπόθεση του Ο. Τζ. Σίμπσον. «Εκεί κατάλαβα τι ρόλο παίζει ο Τύπος. Έκαναν πρώτη σελίδα τον Σίμπσον που είχε δολοφονήσει τη φίλη του και αυτή τη σφαγή στην Ουγκάντα ένα σύντομο στην τέταρτη σελίδα».

Η φωτογραφία δεν πρέπει να λέει ψέματα

Στην πολυετή πορεία του έχει φωτογραφίσει ηγέτες, καλλιτέχνες, πολιτικούς και προσωπικότητες που σημάδεψαν τον 20ό αιώνα. Τον Νέλσον Μαντέλα, τον Καντάφι, τη Μάργκαρετ Θάτσερ, τη Μελίνα Μερκούρη, τον Ρούντολφ Νουρέγιεφ και τη Μαργκότ Φοντέιν, τους Beatles, μεταξύ πολλών άλλων.

Δεν του άρεσε ποτέ η στημένη φωτογραφία. Προτιμούσε να αναζητά τη στιγμή που ο φωτογραφιζόμενος ξεχνούσε για λίγο τον φακό. Όταν οι Beatles επισκέφθηκαν την Ελλάδα το 1967, ακολούθησε το συγκρότημα μέχρι την Αράχωβα. Εκεί, οι τέσσερις μουσικοί είχαν στηθεί μπροστά σε έναν λευκό τοίχο για μια τυπική φωτογραφία. Ο Σαρρηκώστας ζήτησε από τον Τζον Λένον να κάνει κάτι διαφορετικό. Εκείνος έβαλε το χέρι του κάτω από μια κιθάρα που βρισκόταν δίπλα του, δημιουργώντας στην εικόνα την εντύπωση ότι έπαιζε με τρία χέρια. Αντίστοιχα, μια φωτογραφία της Μελίνας Μερκούρη στην Ακρόπολη, με λευκό παλτό, κουλούρι, τυρί και τσιγάρο, στο διάλειμμα μιας συνέντευξης στο BBC, έκανε τον γύρο του κόσμου. Η ίδια την αγάπησε τόσο ώστε την τύπωσε σε μεγέθυνση και την τοποθέτησε στο γραφείο της.

Σήμερα, ωστόσο, η συζήτησή του για τη φωτογραφία και τη δημοσιογραφία γίνεται πιο αυστηρή. Θεωρεί ότι η υπερπληροφόρηση δεν συνεπάγεται περισσότερη αλήθεια. Αντιθέτως, βλέπει μια δημοσιογραφία που συχνά μεταδίδει ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες και ψευδείς ειδήσεις. «Το Associated Press δεν στέλνει ποτέ την είδηση αν δεν διπλοτσεκαριστεί, παρά την πίεση. Εκτός αν είσαι παρών σε ένα γεγονός και το καταγράφεις. Πληροφορία να τη στείλεις χωρίς διασταύρωση, όμως, ποτέ».

Δεν κρύβει ότι δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τη σημερινή πραγματικότητα του φωτορεπορτάζ. «Σήμερα δεν θα μπορούσα να δουλέψω», λέει, αναφερόμενος στην εικόνα των ανθρώπων που σηκώνουν τα κινητά τους και παρεμποδίζουν τους επαγγελματίες φωτορεπόρτερ. Δεν απορρίπτει την τεχνολογία. Αναγνωρίζει τη χρησιμότητα του κινητού όταν κάποιος βρίσκεται μόνος σε ένα σημείο όπου δεν υπάρχουν επαγγελματίες για να καταγράψουν ένα γεγονός. Εκεί, όμως, όπου υπάρχουν άνθρωποι που έχουν αναλάβει την αποστολή της ενημέρωσης, θεωρεί ότι πρέπει να τηρούνται στοιχειώδεις κανόνες δεοντολογίας.

Για τους νεότερους φωτορεπόρτερ έχει τρεις βασικές συμβουλές: σεβασμός στον συνάδελφο, ρομαντισμός και ανοιχτό μυαλό. Και πάνω απ’ όλα, αυθεντικότητα. «Αυτό που τραβάς να μην το παραποιείς. Η φωτογραφία πρέπει να είναι αυθεντική. Αν την παραποιείς, είναι έγκλημα. Καλή ή κακή, να είναι αυθεντική».

Υπάρχει, τέλος, μια διάσταση της φωτογραφίας που θεωρεί ότι δεν πρέπει να υποτιμάται: η δύναμή της να αλλάζει την κοινή γνώμη. Αναφέρεται στον πόλεμο του Βιετνάμ και στην αρχική απαγόρευση δημοσίευσης εικόνων με τραυματίες και νεκρούς Αμερικανούς στρατιώτες. Όταν οι εικόνες αυτές άρχισαν να δημοσιεύονται, η αμερικανική κοινωνία ήρθε αντιμέτωπη με το πραγματικό κόστος του πολέμου. «Δεν είναι απόδειξη ότι η φωτογραφία μπορεί να μετατρέψει προς το καλύτερο μια κατάσταση; Η προσπάθειά μας είναι να φέρει το καλύτερο. Γι’ αυτό λέω ότι η φωτογραφία πρέπει να δημοσιεύεται».

Η τελευταία λέξη ανήκει στην ελευθερία

Στην ερώτηση αν υπάρχει κάποια φωτογραφία από το βράδυ του Πολυτεχνείου που θα ήθελε να σβήσει από τη μνήμη του, δεν απαντά όπως θα περίμενε κανείς. «Θα ήθελα να προσθέσω, αν μπορώ, όχι να σβήσω». Όπως εξηγεί, η δουλειά του, όπως την αντιλαμβάνεται, δεν είναι να κατασκευάζει μια βολική αφήγηση, αλλά να διασώζει την πραγματικότητα με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ακρίβεια. Και ίσως γι’ αυτό, πενήντα τρία χρόνια μετά, η μνήμη του επιστρέφει όχι μόνο στην εικόνα του τανκ που συνθλίβει την πύλη, αλλά και σε εκείνους τους φοιτητές που στέκονταν απέναντι από τους στρατιώτες και τους φώναζαν ότι είναι αδέλφια τους. Σώζοντας από τη λήθη μια στιγμή που κάποιοι επιχείρησαν να εξαφανίσουν ακόμη και από τις εφημερίδες, με τα λίγα καρέ που τράβηξε, εξακολουθεί μέχρι σήμερα να υποστηρίζει ότι η αλήθεια πρέπει να καταγράφεται, ακόμη κι όταν γίνεται επικίνδυνη.

Το νέο βιβλίο του Αριστοτέλη Σαρρηκώστα με τίτλο «Ο φακός καταγράφει την Ιστορία», κυκλοφόρησε πριν μερικές ημέρες από τις εκδόσεις Ακαδημία. Την εισαγωγή υπογράφει ο Πρύτανης του Μετσοβίου Πολυτεχνείου, Καθηγητής Ιωάννης Χατζηγεωργίου.

 

 

 

Πηγή: protothema.gr

Εγγραφείτε στην ομάδα Magnesianews στο Viber για να λαμβάνετε ενημερώσεις.
Ακολουθήστε τη ροή Magnesianews στο Google News και μείνετε σε επαφή με ότι συμβαίνει.
Γίνετε μέλος στο κανάλι Magnesianews στο Messenger για όλες τις τελευταίες ειδήσεις.

Η εφημερίδα Μαγνησία και το magnesianews.gr είναι δίπλα στον Πολίτη.

Στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες που αφορούν τη γειτονιά σου και τον τόπο μας.