Τη θέση ότι το επιχείρημα σύμφωνα με το οποίο το σώμα πρέπει να είναι ενταφιασμένο για να «αναστηθεί» συνιστά μια «θεολογικά νηπιακή προσέγγιση» διατυπώνει ο πατέρας Χαράλαμπος Κοπανάκης, μέσα από ανάρτησή του στο Facebook, καταθέτοντας προσωπική εμπειρία από τη διακονία του σε ορθόδοξη ενορία της Μητρόπολης Γερμανίας πριν από περίπου 15 χρόνια.
Όπως αναφέρει, κατά την παραμονή του εκεί του ζητήθηκε να τελέσει την κηδεία ορθόδοξου χριστιανού, του οποίου το σώμα επρόκειτο μετά την ακολουθία να οδηγηθεί για αποτέφρωση. Μη γνωρίζοντας πώς αντιμετωπίζεται το ζήτημα από την τοπική Εκκλησία και έχοντας στο μυαλό του τα ελληνικά δεδομένα, επικοινώνησε με τον αρμόδιο επίσκοπο για να ζητήσει τη γνώμη του. Σύμφωνα με τον ίδιο, η απάντηση ήταν απολύτως φυσική, χωρίς αμηχανία ή απορριπτικότητα, με τον επίσκοπο να του λέει ξεκάθαρα ότι θα τελέσει κανονικά την κηδεία, εφόσον η οικογένεια ζητά εκκλησιαστική ακολουθία.
Όταν ρώτησε αν πρόκειται για τρισάγιο ή για πλήρη νεκρώσιμη ακολουθία, ο επίσκοπος του απάντησε, όπως περιγράφει, σχεδόν αυτονόητα ότι τελείται κηδεία, επισημαίνοντας πως τα ζητήματα αυτά χρειάζονται ποιμαντική διαχείριση και ευαισθησία. Παράλληλα, του τόνισε ότι ο ρόλος του ιερέα είναι να διαβάσει την προσευχή επί του νεκρού σώματος και ότι το πώς θα το διαχειριστεί στη συνέχεια η οικογένεια, όπως και ποια ήταν η επιθυμία του ανθρώπου εν ζωή, δεν αποτελεί υπόθεση της Εκκλησίας.
Παράλληλα, επισημαίνει ότι ακόμη και ο τρόπος ταφής που εφαρμόζεται σήμερα δεν ταυτίζεται με τον τρόπο ταφής του Χριστού, ο οποίος τοποθετήθηκε σε λαξευμένο μνήμα. Ο ιερέας αναφέρεται επίσης σε εμπειρίες από κηδείες, ακόμη και νεαρών ανθρώπων, όπου η διαδικασία της ταφής υπήρξε ιδιαίτερα τραυματική για τους συγγενείς, υπογραμμίζοντας ότι δεν μπορεί να αγνοείται η ψυχική κατάσταση των πενθούντων ούτε οι τραυματικές εμπειρίες που συνδέονται με εκταφές.
Τέλος, σημειώνει ότι, παρότι τα διοικητικά όργανα της Εκκλησίας στην Ελλάδα έχουν αποφανθεί πως δεν τελείται κανονική κηδεία σε περιπτώσεις αποτέφρωσης και ότι αυτή θεωρείται έμμεση άρνηση της πίστης, εκτιμά ότι σε βάθος χρόνου το ζήτημα δεν θα αποτελεί αντικείμενο έντονης συζήτησης. Όπως καταλήγει, είτε μιλάμε για ταφή είτε για αποτέφρωση, πρόκειται για δύο διαφορετικούς τρόπους αποσύνθεσης του σώματος, με το ουσιαστικό ζητούμενο να είναι «η ποιμαντική στάση και ο σεβασμός στον άνθρωπο».
Η ανάρτηση του ιερέα
Μοιράζομαι για ακόμη μία φορά μια προσωπική εμπειρία από ορθόδοξη ενορία της Μητρόπολης Γερμανίας, πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια, όταν βρέθηκα εκεί και διακόνησα για έναν μήνα.
Η εμπειρία αυτή συνδέεται άμεσα με το ζήτημα που επανέρχεται έντονα στη δημόσια συζήτηση στη χώρα μας τις τελευταίες ημέρες. Την ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ως τρόπο διαχείρισης του νεκρού σώματος.
Κατά τη διάρκεια λοιπον της εκεί παραμονής μου, μου ζητήθηκε να τελέσω την κηδεία ενός ορθόδοξου χριστιανού, του οποίου το σώμα, μετά την ακολουθία, θα οδηγούνταν για αποτέφρωση.
Η απάντησή του ήταν απολύτως φυσική, χωρίς καμία αμηχανία ή απορριπτικότητα. Μου είπε ξεκάθαρα ότι θα τελέσω κανονικά την κηδεία, εφόσον οι άνθρωποι ζητούν εκκλησιαστική κηδεία. Όταν τον ρώτησα αν πρόκειται για τρισάγιο ή για πλήρη ακολουθία, μου απάντησε σχεδόν αυτονόητα: “Τι κάνεις για τους ανθρώπους της ενορίας σου όταν πεθαίνουν; Κηδεία. Γιατί εδώ να κάνεις τρισάγιο;”.
Πρόλαβα να πω “ξέρετε, στην Ελλάδα…”, αλλά με διέκοψε ευγενικά και κατηγορηματικά. “Δεν με αφορά τι κάνετε στην Ελλάδα. Πότε και πώς θα καταλάβετε ότι αυτά τα θέματα χρειάζονται ποιμαντική διαχείριση και ευαισθησία;”. Και συνέχισε, “Οι άνθρωποι μας ζητούν να πάμε να διαβάσουμε μια προσευχή.
Πηγαίνουμε σε κρεοπωλεία, ανθοπωλεία, κέντρα διασκέδασης, γήπεδα, σε κάθε είδους επιχειρήσεις, ακόμη κι όταν γνωρίζουμε ότι το περιεχόμενό τους δεν είναι το πιο “ηθικό”. Εκεί γιατί δεν αρνούμαστε; Εσύ θα διαβάσεις την προσευχή επί του νεκρού σώματος. Από εκεί και πέρα, το πώς θα το διαχειριστεί η οικογένεια και ποια ήταν η επιθυμία του ανθρώπου εν ζωή, δεν είναι δική μας υπόθεση».
Καταθέτω αυτή την εμπειρία, γιατί δυστυχώς στην Ελλάδα συχνά λειτουργούμε ως “υπερορθόδοξοι”, ως θεματοφύλακες μιας απόλυτης αλήθειας, σε τέτοιο βαθμό, ώστε να εκφράζονται δημόσια αφοριστικές και απάνθρωπες κρίσεις.
Κάθε φορά που δημοσιεύεται μια είδηση για κάποιον επώνυμο που είχε επιλέξει την αποτέφρωση, διαβάζει κανείς σχόλια του τύπου, “έχασε την ψυχή του”, “πήγε αδιάβαστος”, “την έδωσε στον διάβολο”. Κι όμως, αυτό δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Στο αποτεφρωτήριο της Ριτσώνας υπάρχει κληρικός, και εφόσον το ζητήσει η οικογένεια, διαβάζεται προσευχή, έστω κι αν δεν τελείται ολόκληρη η νεκρώσιμη ακολουθία.
Το βασικό θεολογικό επιχείρημα που προβάλλεται ενάντια στην αποτέφρωση αφορά την εσχατολογία. Τη Δευτέρα Παρουσία και την Ανάσταση των νεκρών. Υποστηρίζεται ότι το σώμα πρέπει να είναι ενταφιασμένο για να “αναστηθεί”. Πρόκειται, όμως, για μια θεολογικά νηπιακή προσέγγιση.
Όταν μιλάμε για κοινή ανάσταση, μιλάμε για αναδημιουργία, όχι για απλή επανασυγκόλληση υλικών καταλοίπων. Ο Θεός, σύμφωνα με την πίστη μας, δημιούργησε τον κόσμο εκ του μηδενός, θα δυσκολευτεί, άραγε, να αναδημιουργήσει ένα σώμα επειδή δεν μπορεί να “εντοπίσει” τα λείψανα του ή μήπως η τέφρα είναι δυσκολότερο να εντοπιστεί από το Θεό σε σχέση με τα οστά;
Άλλωστε, ακόμη και η ταφή, όπως την εφαρμόζουμε σήμερα, δεν έχει καμία σχέση με τον τρόπο ταφής του Χριστού, ο οποίος τοποθετήθηκε σε λαξευμένο μνήμα και όχι θαμμένος κάτω από χώματα.
Έχω βρεθεί σε κηδείες και μάλιστα νεαρών ανθρώπων, όπου πριν καλά-καλά τελειώσει το τρισάγιο, αρχίζει να πέφτει χώμα πάνω στο φέρετρο, με τους γονείς να στέκονται από πάνω. Για πολλούς αυτό είναι βαθιά τραυματικό.
Σήμερα δεν μπορούμε να αγνοούμε την ψυχική κατάσταση των πενθούντων, ούτε τη δύναμη των εικόνων που χαράσσονται στον ψυχισμό τους. Και δεν χρειάζεται καν να αναφερθώ στις εκταφές και στις τραυματικές εμπειρίες από σώματα που δεν έχουν αποσυντεθεί επαρκώς.
Χρειάζεται λοιπόν, περισσότερος ανθρωπισμός και λιγότερα ψευδοδιλήμματα.
Ναι, τα διοικητικά όργανα της Εκκλησίας στην Ελλάδα έχουν αποφανθεί ότι δεν τελείται κανονική κηδεία σε περιπτώσεις αποτέφρωσης και ότι αυτή θεωρείται έμμεση άρνηση της πίστης. Μπορώ να κατανοήσω ότι πρόκειται για μια προσπάθεια αναχαίτισης ή επιβράδυνσης μιας αυξανόμενης κοινωνικής τάσης. Όμως, χωρίς να διεκδικώ προφητικό χάρισμα, θεωρώ σχεδόν βέβαιο ότι σε δέκα χρόνια το ζήτημα δεν θα συζητείται καν, και η Εκκλησία, σιωπηλά, θα τελεί κανονικά τις κηδείες όσων το ζητούν.
Εξάλλου, είτε μιλάμε για ταφή είτε για αποτέφρωση, μιλάμε για δύο διαφορετικούς τρόπους αποσύνθεσης του σώματος. Στη μεν ταφή μέσω της σήψης στη γη, στην δε αποτέφρωση μέσω της πυράς. Και στις δύο περιπτώσεις, το ανθρώπινο σώμα διαλύεται. Το ζητούμενο δεν είναι η μέθοδος, αλλά η ποιμαντική στάση και ο σεβασμός στον άνθρωπο.
