Η Ιατρική έχει αποδείξει (κι αυτή) ότι δεν είναι μία στατική επιστήμη αλλά εξελίσσεται μέρα με τη μέρα και συνεχώς διάφοροι τομείς της βρίσκονται στο κατώφλι μίας νέας εποχής, δημιουργώντας αισιοδοξία για ένα καλύτερο αύριο. Μέχρι πρότινος ωστόσο οι ιατρικές κατευθύνσεις κοιτούσαν την πάθηση περισσότερο σε σχέση με το άτομο, όπως θα μπορούσε να πει κανείς, στην αντιμετώπισή της και στην εφαρμογή της εκάστοτε ενδεικνυόμενης θεραπείας. Όμως αυτό σταδιακά έχει αρχίσει ν’ αλλάζει, αφού η θεραπεία δεν βασίζεται πλέον σε γενικευμένα πρότυπα, αλλά στα μοναδικά βιολογικά χαρακτηριστικά κάθε ανθρώπου.
Η εξατομικευμένη ιατρική, με επίκεντρο τη γενετική πληροφορία και τις σύγχρονες τεχνολογίες ανάλυσης, φιλοδοξεί να βελτιώσει τη διάγνωση, να αυξήσει την αποτελεσματικότητα των φαρμάκων και να μειώσει τις ανεπιθύμητες ενέργειες, προσφέροντας θεραπείες «κομμένες και ραμμένες» στις ανάγκες του κάθε ασθενούς, όπως αναφέρει και ο καθηγητής του τμήματος Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών και Γενικός Διευθυντής του Ελληνικού Ινστιτούτου Παστέρ, Γιώργος Πατρινός, που αναλύει τις εξελίξεις, τις δυνατότητες αλλά και τις προκλήσεις αυτής της σύγχρονης προσέγγισης, σκιαγραφώντας το παρόν και το μέλλον της εξατομικευμένης θεραπείας στην Ελλάδα και διεθνώς.
Συνέντευξη: Χρυσόστομος Τρίμμης
-Τι ορίζεται λοιπόν ως εξατομικευμένη Ιατρική;
Η εξατομικευμένη ιατρική είναι μία σύγχρονη κατεύθυνση της Ιατρικής, η οποία στηρίζεται στα γενετικά χαρακτηριστικά ενός ατόμου ή ενός ασθενούς, με σκοπό να πετύχουμε την πρόβλεψη για την εμφάνιση κάποιας νόσου, τη διάγνωσή της σε γενετικό επίπεδο και τον εξορθολογισμό της φαρμακευτικής αγωγής με βάση το DNA. Δηλαδή ρυθμίζεται η δόση ή αλλάζει το φάρμακο με σκοπό να ελαχιστοποιήσουμε τις παρενέργειες και να μεγιστοποιήσουμε την αποτελεσματικότητα του φαρμάκου.
-Έχει λοιπόν ένα γενετικό υπόβαθρο η εξατομικευμένη Ιατρική…
Η εξατομικευμένη ιατρική στηρίζεται κυρίως στο DNA, αλλά έχει και άλλες προεκτάσεις. Στηρίζεται σε αυτό που λέμε μεταβολικό προφίλ, στην έκφραση του γονιδιώματος, στην Επιγενετική, δηλαδή στις τροποποιήσεις του DNA. που καθορίζουν αν ένα κομμάτι του θα λειτουργεί και ένα κομμάτι όχι, με φυσική διαδικασία. Ο οργανισμός έχει πολλούς ιστούς. Όλα τα κύτταρά μας έχουν το ίδιο γενετικό κομπολόι. Όμως, ανάλογα με τον ιστό, άλλα γονίδια δουλεύουν στον έναν ιστό και άλλα στον άλλο. Έχει αυτό που λέμε ιστοειδικότητα.
-Όλα τα φάρμακα έχουν παρενέργειες;
Δυνητικά όλα τα φάρμακα θα μπορούσαν να έχουν παρενέργειες. Το θέμα είναι ότι η συσχέτιση γενετικών παραλλαγών με την εμφάνιση παρενεργειών στα φάρμακα έχει αναδειχθεί για ένα ποσοστό της τάξης των 20% των φαρμάκων. Για τα άλλα υπάρχουν, αλλά δεν ξέρουμε τις συσχετίσεις.
-Είμαστε λοιπόν κοντά στο να έχουμε θεραπείες, να το πούμε έτσι, κομμένες και ραμμένες σε έναν ασθενή;
Είμαστε κοντά. Με βάση τα στοιχεία της δικής μας μελέτης, ένας στους πέντε ασθενείς είχαν οδηγίες για την εξατομίκευση της θεραπείας. Οπότε όταν έρχεται ο ασθενής και λέει ότι δεν τον πιάνει το φάρμακο, ερχόμαστε και του λέμε ότι θα κάνουμε μια γενετική ανάλυση για να δούμε αν υπάρχουν εκείνες οι γενετικές παραλλαγές που θα μας οδηγήσουν στην αλλαγή του φαρμάκου και τότε το φάρμακο θα έχει αποτελεσματικότητα ή δεν θα έχει τοξικότητα. Αλλά υπάρχουν τέσσερις στις πέντε πιθανότητες να μην βρούμε κάποια κατευθυντήρια οδηγία τώρα. Στο μέλλον μπορεί να βρίσκεται.
-Αυτή η διαδικασία της εξατομικευμένης ιατρικής με βάση το DNA, φέρνει στο προσκήνιο και νέα φάρμακα;
Φέρνει στο προσκήνιο δύο πολύ βασικές παραμέτρους. Το πρώτο που φέρνει στο προσκήνιο έχει να κάνει με την συσχέτιση φαρμάκου με κάποια με κάποιο γενετικό τεστ, αυτό που ονομάζεται ως companion diagnostics, Kαι έχει και ένα νόημα να βοηθήσει τη χρήση φαρμάκων σε άλλη θεραπευτική ένδειξη. Δηλαδή πχ ένα φάρμακο που δίνεται για ενήλικες να δοθεί και σε παιδιά. Ένα φάρμακο που δίνεται για μία καρδιολογική νόσο να δοθεί και σε μία νευρολογική πχ. Αυτό λέγεται επαναστόχευση φαρμάκων. Μιλάμε όμως για υπάρχοντα φάρμακα στη δεύτερη περίπτωση.
-Δημιουργούνται λοιπόν οι συνθήκες για δημιουργία νέων φαρμάκων με βάση αυτή τη διαδικασία;
Όχι ακριβώς, γιατί η εξατομικευμένη ιατρική στηρίζεται στον εξορθολογισμό της χρήσης κάποιου φαρμάκου. Η δημιουργία νέων φαρμάκων θα συνοδεύεται από κάποιο γενετικό τεστ, αλλά δεν θα στηρίζεται στη Γενετική για να αναπτυχθεί.
-Υπάρχουν κίνδυνοι;
Θεωρώ ότι ο μόνος κίνδυνος που υπάρχει είναι ηθικός. Δηλαδή, αν ένα ιδιωτικό εργαστήριο πουλάει στον κόσμο γενετικά τεστ τα οποία δεν είναι έγκυρα, δεν έχουν δηλαδή την έγκριση από τους ρυθμιστικούς οργανισμούς, τότε ο κίνδυνος είναι αυτό που λέμε ψευδής συναγερμός ή ψευδή διαβεβαίωση. Δηλαδή ο ασθενής να νομίζει ότι δεν έχει κάτι ενώ έχει, ή να νομίζει ότι έχει ενώ δεν έχει. Ή του δίνει μία κατά μία κατάσταση και επαναπαύεται, ενώ στην πραγματικότητα δεν θα έπρεπε και χρειάζεται κάποιες παρεμβάσεις, και αντίστοιχα θορυβείται, ενώ δεν θα έπρεπε.
-Μακροχρόνια δηλαδή είναι ασφαλής;
Η διαδικασία στηρίζεται μόνο στη λήψη γενετικού υλικού από αίμα, δηλαδή μία αιμοληψία και υπάρχουν και περιπτώσεις που το γενετικό υλικό μπορεί να απομονωθεί και από σάλιο, άρα είναι έως και μη παρεμβατική. Ο κίνδυνος έρχεται μετά, στην περίπτωση που κάποιος αδαής ερμηνεύσει με λανθασμένο τρόπο τα αποτελέσματα και πει κάτι που δεν ισχύει. Ή δώσει οδηγίες για εξατομίκευση θεραπείας σε μία σχέση η οποία δεν έχει εγκριθεί από τους ρυθμιστικούς οργανισμούς, μόνο και μόνο για να πουλήσει. Για τον ασθενή η εξατομικευμένη θεραπεία, μόνο οφέλη έχει. Στην Ελλάδα να ξέρετε, έτρεξε η μεγαλύτερη παγκοσμίως μελέτη εξατομικευμένης ιατρικής και θεραπείας για ψυχιατρικά νοσήματα, το διάστημα 2017-2020. Δεν είναι κάτι το οποίο θα γίνει, είναι κάτι που γίνεται ήδη.
«Όλα σχετίζονται με την εξατομίκευση της θεραπείας»
-Σε τι φάση βρίσκεται αυτή τη στιγμή η συγκεκριμένη διαδικασία;
Μιλάμε για DNA. Είναι όμως όπως προανέφερα και το μεταβολικό προφίλ, ή το μικροβίωμα. Όλα αυτά είναι παράμετροι που συμμετέχουν στην εξατομικευμένη ιατρική. Εν τούτοις, σε ό, τι αφορά τους οργανισμούς όπως είναι ο ΕΟΦ, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων, το FDA, μόνο το DNA αναγνωρίζουν ως αξιόπιστο αυτήν τη στιγμή. Αυτό συμβαίνει γιατί υπάρχει ερευνητική παραγωγή ερευνητικού έργου, αλλά δεν υπάρχει επαρκές ερευνητικό έργο για να μπορούν οι ρυθμιστικοί οργανισμοί με εγκυρότητα να θεσπίσουν κάποια κατευθυντήρια οδηγία. Δηλαδή, ο FDA λέει ότι αν έχεις αυτό το γενετικό υλικό, μπορείς να αλλάξεις τη δόση και να τη μειώσεις στο 30%. Αντίστοιχα για το μικροβίωμα δεν υπάρχει ή για το μεταβολικό προφίλ.
Όλα σχετίζονται με την εξατομίκευση της θεραπείας. Όταν φτάσουμε σε άλλου τύπου γενετικές παρεμβάσεις, όπως είναι η εξατομίκευση της δίαιτας, ή η συσχέτιση γενετικής με αθλητικές επιδόσεις, όλα αυτά δεν έχουν καμία απολύτως ρυθμιστική έγκριση.
-Για κάθε είδους ασθένεια;
Αυτή τη στιγμή μιλάμε για φάρμακα που σχετίζονται με καρδιολογία, για ογκολογικά φάρμακα, για φάρμακα κατά των κακοηθειών του αίματος, για αντικαθαπλικτικά-αντιψυχωσικά, για νευρολογικά και φάρμακα για τον πόνο, για μεταμοσχεύσεις… Είναι μία τεράστια γκάμα. Μιλάμε γύρω στα 400 φάρμακα που είναι εγκεκριμένα από τον FDA.
-Έχει κόστος αυτό, το να αντιμετωπιστεί μία πάθηση, με βάση την εξατομικευμένη Ιατρική;
Το κόστος, όσο περνούν τα χρόνια μειώνεται, και μάλιστα όταν μιλάμε για οικονομία κλίμακας, δηλαδή όσες περισσότερες αναλύσεις μπορεί να τρέξει κάποιο κέντρο, τόσο φθηνότερη είναι η τελική ανάλυση. Κάποτε το κόστος ανάλυσης ενός γονιδιώματος, όταν αναλύθηκε το δικό µου γονιδίωμα πχ το 2012 ήταν γύρω στις 50 χιλιάδες δολάρια, για ολόκληρο το γονιδίωμα.
Αυτό όμως που είναι πολύ σημαντικό δεν είναι μόνο η ανάλυση, είναι και η ερμηνεία, οπότε εκεί είναι και το μεγαλύτερο κόστος. Εμπεριέχεται η ερμηνεία, η υπογραφή του γενετιστή για μία έγκυρη απάντηση και η αλληλουχία.
Ένα μέλλον με περισσότερα… χρωματιστά κουτάκια
-Στο μεσοπρόθεσμο μέλλον τι αποτελέσματα θα έχουμε σ’ αυτήν την εξέλιξη της διαδικασίας;
Κάθε χρόνο εξελίσσεται, δηλαδή κάθε χρόνο βγαίνουνε νέα φάρμακα με γενετική ένδειξη, αλλά μπορεί και κάποια φάρμακα να πεταχτούν από τη λίστα, αν προκύψει ένα ερευνητικό αποτέλεσμα που είναι κατά της συσχέτισης γενετικής με το φάρμακο.
-Οπότε το 2050, αν βάζουμε ένα χρονικό όριο, θα μπορούμε να μιλάμε αποκλειστικά για εξατομικευμένη ιατρική;
Θα μπορούμε να μιλάμε για εξατομικευμένη ιατρική σε μια μεγαλύτερη κλίμακα από ότι γίνεται σήμερα. Ο άνθρωπος έχει υπολογιστεί ότι έχει περίπου 20.000 γονίδια. Από αυτά γνωρίζουμε μόνο τα 8.000. Κάθε χρόνος που περνάει, η γνώση μας αυξάνεται. Εμείς προσπαθούμε να χτίσουμε τη γνώση για την επόμενη γενιά και η επόμενη γενιά θα χτίσει τη γνώση για την μεθεπόμενη κοκ.
-Μιλάμε για ένα καλύτερο μέλλον προφανώς…
Αυτό που λέω πολλές φορές ότι πριν την εξατομικευμένη ιατρική και θεραπεία, το μέλλον μοιάζει σαν ένα μαύρο κουτί. Με την εξατομικευμένη θεραπεία το μέλλον θυμίζει να υπάρχουν πολλά μικρά κουτάκια, κάποια από τα οποία είναι χρωματιστά. Αυτό σημαίνει ότι ξέρουμε ποια είναι η συσχέτιση φαρμάκου και γενετικού υλικού. Υπάρχουν κάποια κουτάκια που είναι γκρίζα. Αυτό σημαίνει ότι τα κουτάκια αυτά δεν ξέρουμε ποιο κομμάτι του γενετικού υλικού σχετίζεται με κάποιο φάρμακο ακόμη, και από εκεί και πέρα, στα επόμενα χρόνια περισσότερα κουτάκια θα γίνονται χρωματιστά.
Τα προσωπικά δεδομένα και η Τεχνητή Νοημοσύνη
-Υπάρχουν ζητήματα όσον αφορά τα προσωπικά δεδομένα και δη τα γενετικά;
Αυτά μπορούν να διασφαλιστούν. Πάντα υπάρχει ο κίνδυνος υποκλοπών. Είναι το αιώνιο ερώτημα σχετικά με το πώς διασφαλίζεται η ανωνυμοποίηση των δεδομένων. Υπάρχουν μεθοδολογίες ψηφιακού τύπου οι οποίες μπορούν να το διασφαλίσουν αυτό. Προσπαθούμε να το πω έτσι, να είμαστε πάντα ένα βήμα πιο μπροστά από τους χάκερς. Είναι ένας συνεχής αγώνας αυτός.
-Η τεχνητή νοημοσύνη βοηθάει σε αυτή τη διαδικασία;
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βοηθήσει, αλλά καθοριστικό ρόλο για την διάγνωση παίζει ο άνθρωπος. Και να πω και κάτι σε αυτό: Με βάση πάλι τα τα ειωθότα και τις νόρμες των ρυθμιστικών οργανισμών, δεν νοείται διάγνωση στην ιατρική παρέμβαση που να μην προέρχεται από τον άνθρωπο. Οποιοσδήποτε προτείνει Τεχνητή Νοημοσύνη σε ρυθμιστικό οργανισμό θα βρει τοίχο.
-Μπορεί να προσαρμοστεί αυτή η διαδικασία σε ένα δημόσιο σύστημα υγείας όπως είναι το ελληνικό;
Στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ έχουμε τη δυνατότητα ως δημόσιος φορέας να εντάξουμε αυτές τις γενετικές αναλύσεις στη φαρέτρα των λύσεων. Εμείς θέλουμε να εντάξουμε αυτές τις εξετάσεις, και μάλιστα έχουν γίνει όχι μόνο οι κλινικές μελέτες στη χώρα μας, αλλά έχουν γίνει και οι οικονομικές μελέτες για να μπορέσουμε να αποδείξουμε στο σύστημα υγείας μακροοικονομικά ότι μπορεί να είναι επωφελές και για το ίδιο το σύστημα. Αυτές οι παρεμβάσεις δεν βοηθούν μόνο την ποιότητα ζωής των ασθενών γιατί ελαχιστοποιούν τις παρενέργειες. Φανταστείτε ένας ασθενής που δεν έχει παρενέργειες και χρειάζεται να νοσηλευτεί, οπότε το σύστημα υγείας γλιτώνει ημέρες νοσηλείας, άρα η συνολική ιατροφαρμακευτική δαπάνη μειώνεται.
Αν πχ το Ινστιτούτο Παστέρ λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς για όλα τα δημόσια νοσοκομεία της χώρας, όπως γίνεται αυτή τη στιγμή σε άλλου τύπου εξειδικευμένες αναλύσεις που παρέχει, όπως είναι νευροανοσολογικές, τότε αυτό μπορεί να λειτουργήσει ως κέντρο για την παροχή φθηνότερων εξετάσεων, όχι μόνο στα νοσοκομεία αλλά και στους ιδιώτες.
-Δεν μιλάμε μόνο για υποδομές όμως. Μιλάμε και για προσωπικό και για την απαραίτητη γνώση…
Ακριβώς. Μιλάμε για υποδομές ανάλυσης, μιλάμε για υπολογιστικά εργαλεία ανάλυσης, δηλαδή ερμηνείας, μιλάμε για το εξειδικευμένο προσωπικό που θα υπογράψει την ανάλυση. Φανταστείτε, ότι το Παστέρ αναπτύσσει ένα φορητό εργαστήριο διάγνωσης για απομακρυσμένες περιοχές, δηλαδή να φέρει το βουνό στον Μωάμεθ. Αλλά αυτό βέβαια δεν έχει ευρεία εφαρμογή, αλλά για για έναν πολύ περιορισμένο αριθμό αναλύσεων. Αλλά σε κάθε περίπτωση πχ αν υπάρχει μία τέτοια φορητή μονάδα που μπορεί να φτάσει σε ένα χωριό το οποίο μπαίνει απλά στην πρίζα, και μπορεί να γίνει μια ανάλυση για να δει αν κάποιος ασθενής πχ πρέπει να πάρει το Α ή Β φάρμακο που έχει κάνει μπαλονάκι, τότε αυτό είναι πάρα πολύ χρήσιμο. Δεν θα χρειάζεται το δείγμα να έρθει στην Αθήνα ούτε να καθυστερήσουμε, και ο άνθρωπος θα πάρει τη σωστή δόση.
-Τα φάρμακα είναι αυτά που θα καθορίσουν την ομοιόσταση του οργανισμού στο τέλος;
Η σωστή χρήση των φαρμάκων. Όπως είχε πει και ο Όμηρος, το ίδιο φάρμακο μπορεί να είναι θεραπευτικό για κάποιον και δηλητήριο για κάποιον άλλο. Αυτό καθορίζεται πρωτίστως από το γενετικό μας υλικό.
CV: Γεώργιος Πατρινός
Ο Γεώργιος Παν. Πατρινός είναι Γενικός Διευθυντής και Διευθυντής Ερευνών στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ και Τακτικός Καθηγητής Φαρμακογονιδιωματικής και Φαρμακευτικής Βιοτεχνολογίας στο εργαστήριο Φαρμακογονιδιωματικής και Εξατομικευμένης Θεραπείας του Τμήματος Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών. Διετέλεσε από το 2010 έως τα τέλη του 2022 τακτικό μέλος και εκπρόσωπος της Ελλάδας στην ομάδα εμπειρογνωμόνων φαρμακογονιδιωματικής της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Φαρμάκων (European Medicines Agency, EMA) και από το 2018 μέχρι τα τέλη του 2024 Πρόεδρος της Παγκόσμιας Κοινοπραξίας Γονιδιωματικής Ιατρικής.
Από το 2009 δραστηριοποιείται ενεργά στο ερευνητικό πεδίο της Γονιδιωματικής και Δημόσιας Υγείας για την καταγραφή της απήχησης και της κατανόησης της Γενετικής και εξατομικευμένης ιατρικής. Έχει πάνω από 370 δημοσιεύσεις σε έγκριτα επιστημονικά περιοδικά, είναι συγγραφέας πάνω από 15 επιστημονικών συγγραμμάτων.
Πηγή: Περιοδικό Volos City του Ομίλου Καρεκλίδη
