Μονόκεροι, πυκνή βλάστηση και ανθρωπόμορφα πλάσματα με φτερά νυχτερίδας. Στις 25 Αυγούστου του 1835 οι αναγνώστες της νεοϋορκέζικης εφημερίδας The Sun άρχισαν να διαβάζουν για μια ανακάλυψη που, εάν ήταν αληθινή, θα άλλαζε την αντίληψη της ανθρωπότητας για τη θέση της στο Σύμπαν: ένας από τους διασημότερους αστρονόμους της εποχής είχε, υποτίθεται, ανακαλύψει ζωή στη Σελήνη.
Μόνο που τίποτε από αυτά δεν ήταν αλήθεια. Η ιστορία, που έμεινε γνωστή ως Great Moon Hoax, εξελίχθηκε σε ένα από τα διασημότερα δημοσιογραφικά hoaxes του 19ου αιώνα και σε ένα παράδειγμα του πώς μια κατασκευασμένη ιστορία μπορεί να γίνει μαζικά αποδεκτή «είδηση».
Τα δημοσιεύματα της 25ης Αυγούστου του 1835
Συνολικά υπήρξαν έξι δημοσιεύματα στη Sun και το πρώτο εμφανίστηκε στις 25 Αυγούστου 1835. Η εφημερίδα κυκλοφορούσε μόλις δύο χρόνια και ανήκε στη νέα γενιά των φτηνών tabloid εφημερίδων, γνωστές και ως penny press, που προσπαθούσε να προσεγγίσει ένα ευρύτερο αναγνωστικό κοινό.
Τα άρθρα παρουσίαζαν ως πραγματικές τις υποτιθέμενες ανακαλύψεις του Βρετανού αστρονόμου σερ John Herschel, ο οποίος μάλιστα δεν επιλέχθηκε τυχαία από την εφημερίδα καθώς ήταν υπαρκτός, διάσημος επιστήμονας και είχε πράγματι ταξιδέψει το 1834 στο Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας, στη Νότια Αφρική, προκειμένου να πραγματοποιήσει αστρονομικές παρατηρήσεις. Χρειαζόταν εν ολίγοις αυτή η πραγματική βάση για να στηθεί πάνω της η κατασκευασμένη ιστορία.
Τα κείμενα αποδίδονταν σε κάποιον «Dr. Andrew Grant», ο οποίος ήταν φανταστικό πρόσωπο και παρουσιαζόταν ως συνεργάτης του Herschel, ενώ για να ενισχυθεί η αξιοπιστία της ιστορίας τα άρθρα εμφανίζονταν ως αναδημοσίευση από το Edinburgh Journal of Science, ένα επιστημονικό περιοδικό που όμως είχε πάψει να εκδίδεται.
Οι «λεπτομέρειες» για τα δήθεν ευρήματα στη Σελήνη – Γιατί έγινε πιστευτή η ιστορία
Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα, ο Herschel είχε χρησιμοποιήσει ένα τεράστιο τηλεσκόπιο, το οποίο του επέτρεπε να παρατηρεί τη Σελήνη με πολύ υψηλή ανάλυση για τα δεδομένα της εποχής. Τί είδε μέσα από αυτό; Στην αρχή φυτά και γεωλογικούς σχηματισμούς, μετά παραλίες με λευκή άμμο, πυραμιδοειδείς σχηματισμούς και τεράστιους κρυστάλλους. Και οι αποκαλύψεις δεν σταμάτησαν εκεί. Το τηλεσκόπιο εντόπισε επίσης βίσονες, ταράνδους, μονόκερες γαλάζιες κατσίκες και κάστορες.
Η κορύφωση ήρθε στο τέταρτο δημοσίευμα. Στη Σελήνη, έγραφε η Sun, ζούσαν ανθρωπόμορφα πλάσματα, καλυμμένα με τρίχωμα και με φτερά παρόμοια με εκείνα της νυχτερίδας. Ο υποτιθέμενος επιστημονικός όρος που τους δόθηκε ήταν Vespertilio-homo — «άνθρωπος-νυχτερίδα».
Ποιος βρισκόταν πίσω από το Great Moon Hoax
Συγγραφέας των δημοσιευμάτων θεωρείται ο Ρίτσαρντ Άνταμς Λοκ (Richard Adams Locke), δημοσιογράφος της Sun. Το Smithsonian έχει στις συλλογές του έκδοση του The Moon Hoax με το όνομά του. Ο σκοπός του, σύμφωνα με τις μεταγενέστερες εξηγήσεις του, δεν ήταν απλώς να εξαπατήσει το κοινό. Τα κείμενα είχαν σατιρική πρόθεση και στόχευαν, μεταξύ άλλων, τις θεωρίες της εποχής σχετικά με την ύπαρξη ζωής σε άλλους κόσμους. Ωστόσο η σάτιρα, απέτυχε σε ένα κρίσιμο σημείο: δεν έγινε αντιληπτή και μάλιστα το αποτέλεσμα για την εφημερίδα ήταν θεαματικό.
Τα «ρεπορτάζ» έγιναν εκδοτική επιτυχία και αναδημοσιεύθηκαν από άλλες εφημερίδες στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ευρώπη. Το Smithsonian αναφέρει ότι η ιστορία έκανε τη Sun την πιο γνωστή εφημερίδα στον κόσμο εκείνη την περίοδο, ενώ οι αναφορές της εποχής καταγράφουν μεγάλη αύξηση της κυκλοφορίας της.
Η επιτυχία ήταν τέτοια ώστε άρχισαν να κυκλοφορούν και εικονογραφήσεις των υποτιθέμενων κατοίκων της Σελήνης. Χαρακτηριστικές λιθογραφίες από ευρωπαϊκές εκδόσεις του Great Moon Hoax βρίσκονται σήμερα στις συλλογές του Smithsonian.
Το History καταγράφει μάλιστα ένα επεισόδιο ενδεικτικό της δύναμης που είχε αποκτήσει η ιστορία: ομάδα επιστημόνων από το Yale φέρεται να επισκέφθηκε τη Νέα Υόρκη αναζητώντας τα πρωτότυπα δημοσιεύματα του Edinburgh Journal of Science στα οποία υποτίθεται ότι βασιζόταν η Sun. Οι άνθρωποι της εφημερίδας τούς παρέπεμπαν από τα γραφεία στο τυπογραφείο και αντίστροφα, μέχρι που επέστρεψαν στο New Haven χωρίς να έχουν βρει την ανύπαρκτη επιστημονική πηγή.
Στις 16 Σεπτεμβρίου 1835, η Sun τελικά παραδέχθηκε ότι τα δημοσιεύματα ήταν ψευδή.
Στην ιστορία υπάρχει και μια ενδιαφέρουσα λογοτεχνική υποσημείωση. Λίγους μήνες πριν από το Great Moon Hoax, ο Έντγκαρ Άλαν Πόε είχε δημοσιεύσει στο Southern Literary Messenger το διήγημα «The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall», με θέμα ένα φανταστικό ταξίδι στη Σελήνη. Ο Πόε αργότερα κατηγόρησε τον Λοκ ότι είχε δανειστεί την ιδέα του. Σύμφωνα με το Smithsonian, δεν έχει αποδειχθεί ότι πράγματι συνέβη αυτό. Η σύμπτωση, πάντως, αποτυπώνει τη γοητεία που ασκούσαν τότε στο κοινό η Σελήνη, η επιστήμη και η πιθανότητα ύπαρξης άλλων κόσμων.
