Από τις 15 έως τις 18 Οκτωβρίου 2026, η Μονή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Χίλντεσχαϊμ της Γερμανίας φιλοξένησε το διεθνές συνέδριο με θέμα «Διευρύνοντας τους ορίζοντες της θεολογίας του Μητροπολίτη Ιωάννη Ζηζιούλα». Η εκδήλωση διοργανώθηκε από το Ίδρυμα «Ιωάννης Ζηζιούλας» και τη Σερβική Ορθόδοξη Επισκοπή Γερμανίας υπό την αιγίδα του Μητροπολίτη Γρηγορίου, με την υποστήριξη του Κέντρου Ορθόδοξων Χριστιανικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Φόρντχαμ, της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Γκέτινγκεν και της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου. Μελετητές από διαφορετικές εκκλησιαστικές παραδόσεις και γενιές συγκεντρώθηκαν για να εξετάσουν τη διαρκή σημασία του έργου του Μητροπολίτη Ιωάννη, καθώς και τις προοπτικές για την περαιτέρω ανάπτυξή του.
Το συνέδριο ανταποκρίθηκε σε μια βαθιά επιθυμία του Μητροπολίτη Ιωάννη: να συνεχίσουν οι μαθητές και οι διάδοχοί του τη σκέψη του, διερευνώντας ζητήματα και πεδία με τα οποία ο ίδιος δεν πρόλαβε να ασχοληθεί. Στο μήνυμά του προς τους συμμετέχοντες, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος υπογράμμισε τον δημιουργικό και υπαρξιακό χαρακτήρα αυτής της θεολογικής κληρονομιάς, ενθαρρύνοντας μια σχέση με τον κόσμο που τροφοδοτείται από τη λειτουργική εμπειρία της Εκκλησίας. Ο Ανδρέας Γούλας, Πρόεδρος του Ιδρύματος, τόνισε επίσης την ευθύνη για τη διαφύλαξη του έργου του Μητροπολίτη Ιωάννη, τη διασφάλιση της προσβασιμότητάς του και την ενθάρρυνση της δημιουργικής του πρόσληψης.
Ένα ζήτημα που επανήλθε συχνά ήταν ο τρόπος πρόσληψης μιας θεολογίας, της οποίας οι γνωστές διατυπώσεις ενδέχεται ενίοτε να επισκιάζουν το βαθύτερο νόημά της. Ο Marko Vilotić επανήλθε στην κεντρική σημασία του Άλλου και της αγάπης, αμφισβητώντας ερμηνείες που μετατρέπουν την επισκοπική διακονία σε αυταρχισμό ή αποσυνδέουν την εσχατολογία από την ευθύνη απέναντι στον συγκεκριμένο πλησίον. Η Sarah Elizabeth Hunt επανέφερε τον διάλογο μεταξύ του Ζηζιούλα και του Σεργκέι Μπουλγκάκοφ, αμφισβητώντας την αντίθεση μεταξύ των προσεγγίσεών τους για τη δημιουργία και θέτοντας το ερώτημα πώς η υποσχεθείσα ολοκλήρωση της δημιουργίας συνδέεται ήδη με την απαρχή της. Στο πλαίσιο ενός διαλόγου με την Catherine LaCugna, ο Alexander Hurtsellers έθεσε το ερώτημα πώς μια οντολογία της κοινωνίας μπορεί να λάβει πληρέστερα υπόψη τις βιωματικές συνθήκες, και ειδικότερα τα πρόσωπα που βρίσκονται στο περιθώριο της εκκλησιαστικής ζωής.
Η Θεία Ευχαριστία παρέμεινε κεντρικό σημείο αναφοράς σε αυτές τις αναζητήσεις. Ο Augustin Viorel Coman εξέτασε τις προοπτικές της ευχαριστιακής εκκλησιολογίας υπό το πρίσμα των ψηφιακών μορφών συμμετοχής, της εξατομικευμένης πνευματικότητας, των κρίσεων αυθεντίας, του κοινωνικού κατακερματισμού και μιας κουλτούρας απορροφημένης με το άμεσο παρόν. Ο Thomas Ruston αμφισβήτησε την ευρέως διαδεδομένη κατάταξη του Ζηζιούλα στους εκπροσώπους του «κοινωνικού τριαδισμού» (social trinitarianism), υποστηρίζοντας ότι η θεώρησή του για την Εκκλησία και το πρόσωπο εδράζεται στη συμμετοχή στην υιική κοινωνία του Χριστού με τον Πατέρα. Το ζήτημα αυτό ανέδειξε ένα ερώτημα που διαπερνούσε ολόκληρο το συνέδριο: πώς πρέπει να νοείται η σχέση μεταξύ της θείας ζωής και της ανθρώπινης κοινωνίας;
Το ερώτημα αυτό αποτέλεσε αντικείμενο διεξοδικής ανάλυσης στις εισηγήσεις του Dario Chiapetti και του George Tserodze. Ο Chiapetti εξέτασε τη μοναρχία του Πατέρα ως θεμέλιο της ελευθερίας και της ετερότητας, διερευνώντας τις προεκτάσεις της για την εκκλησιαστική ύπαρξη και την ιερατική κλήση της ανθρωπότητας. Ο Tserodze προέβη σε διάκριση μεταξύ της θείας αιτιώδους προέλευσης της προσωπικής ύπαρξης, αφενός, και της αμοιβαίας αναγνώρισης και επιβεβαίωσης των ανθρώπινων προσώπων, αφετέρου. Στην εισήγησή του έθεσε το ερώτημα πώς η κοινωνία μπορεί να διαφυλάξει την ελευθερία του Άλλου, χωρίς ένα ανθρώπινο πρόσωπο να καθίσταται η πηγή ή ο καθοριστικός παράγοντας της ταυτότητας ενός άλλου προσώπου.
Μια άλλη σημαντική διάσταση αφορούσε την πρόσληψη της θεολογίας του Μητροπολίτη Ιωάννη (Ζηζιούλα) σε διαφορετικές παραδόσεις και πολιτισμικά πλαίσια. Από λουθηρανική σκοπιά, η Jennifer Wasmuth εξέτασε πώς η ευχαριστιακή εκκλησιολογία μπορεί να αμφισβητήσει τον εθνικισμό και τον πολιτισμικό κατακερματισμό, εγείροντας παράλληλα ερωτήματα σχετικά με τον επισκοπικό θεσμό και τις ιστορικές εκκλησιαστικές δομές. Ο Georges El-Hage έθεσε τη σκέψη του Ζηζιούλα σε διάλογο με εκείνη του Μητροπολίτη Γεωργίου Χοντρ και του π. Jean Corbon, διερευνώντας πώς η Εκκλησία μπορεί να ανήκει σε έναν συγκεκριμένο τόπο και λαό, παραμένοντας ταυτόχρονα ανοιχτή στον κόσμο. Οι συναντήσεις αυτές κατέδειξαν πώς η πρόσληψη μιας θεολογίας σε ένα νέο πλαίσιο μπορεί να αναδείξει νέα ερωτήματα στο εσωτερικό μιας θεολογικής κληρονομιάς.
Τα ανθρώπινα δικαιώματα και η πολιτική ζωή αποτέλεσαν ένα ιδιαίτερα γόνιμο πεδίο εποικοδομητικής διαφωνίας. Ο Αριστοτέλης Παπανικολάου ανέπτυξε μια σχεσιακή θεώρηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων, αντλώντας έμπνευση από τη θεολογία του προσώπου του Ζηζιούλα και θέτοντάς την σε διάλογο με την αντίληψη του Rowan Williams περί αναγνώρισης και αλληλεγγύης. Ο Επίσκοπος Ισίδωρος (Κάτσος) επανεξέτασε τη σχέση μεταξύ προσώπου, φυσικού νόμου και φυσικών δικαιωμάτων, προτείνοντας ότι η κλίση της φύσης προς την κοινωνία μπορεί να θεμελιώσει αξιώσεις έναντι άδικης νομοθεσίας. Ο Διονύσιος Σκλήρης διερεύνησε τις δημοκρατικές προοπτικές της εκκλησιολογίας του Ζηζιούλα, αναγνωρίζοντας παράλληλα την απόσταση μεταξύ της ευχαριστιακής ελευθερίας και των πολιτικών δομών που χαρακτηρίζονται από τον καταναγκασμό. Οι συμβολές αυτές, συνολικά, άνοιξαν περαιτέρω συζήτηση σχετικά με τη μετάβαση από τη θεολογική ανθρωπολογία στη δημόσια ευθύνη.
Το πρόγραμμα μετέφερε επίσης αυτά τα θεολογικά ερωτήματα σε επίκαιρες σύγχρονες συζητήσεις. Η Pia Chaudhari εξέτασε την τεχνητή νοημοσύνη, τη συνείδηση και την αυξανόμενη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης ως αντικείμενο συναισθηματικής προσκόλλησης, υπό το πρίσμα της αντίληψης του Ζηζιούλα για το πρόσωπο. Ο Richard René ανέπτυξε κριτικά την αντίληψη για την ανθρωπότητα ως «ιερέα της κτίσης», προτείνοντας μια ιερατική κλήση που ασκείται εντός της κοινότητας των έμβιων όντων μέσω μιας διακονίας αυτοκένωσης. Και οι δύο εισηγήσεις κατέδειξαν πώς οι κατηγορίες του Μητροπολίτη Ιωάννη μπορούν να δώσουν ώθηση σε νέα διερεύνηση σχέσεων, η σημασία των οποίων συνεχίζει να ξεδιπλώνεται.
Η εσχατολογία —η κατανόηση της ύπαρξης υπό το φως της ολοκλήρωσής της εν Θεώ— συνέδεσε τις συζητήσεις για την κτίση, τη σωτηρία και τον ανθρώπινο προορισμό. Ο Παντελής Καλαϊτζίδης εξέτασε τη θέωση μέσω της ενσωμάτωσης στον Χριστό και της συμμετοχής στη σχέση Του με τον Πατέρα. Ο Petr Soukal διερεύνησε τις προεκτάσεις για το προπατορικό αμάρτημα, προσεγγίζοντας την πτώση ως απώλεια της μελλοντικής ολοκλήρωσης της ανθρωπότητας εν κοινωνία.
Η διεθνής εμβέλεια αυτής της θεολογίας βρήκε επίσης συγκεκριμένη έκφραση στη φινλανδική μετάφραση που παρουσιάστηκε κατά τη διάρκεια της συνάντησης, έργο του Esa Erävalo, ενός λαϊκού που εμπνεύστηκε από το έργο του Μητροπολίτη Ιωάννη. Παράλληλα με τις ακαδημαϊκές ανταλλαγές, η έκθεση που επιμελήθηκε η Marija Aćimović προσέφερε στους συμμετέχοντες έναν ακόμη τρόπο να προσεγγίσουν τη ζωή και την κληρονομιά του. Η φιλοξενία της μονής παρείχε σε αυτές τις συζητήσεις ένα πλαίσιο όπου η θεολογική μελέτη, η λατρεία και η προσωπική συνάντηση μπορούσαν να αλληλοεμπλουτιστούν.
Η καταληκτική ολομέλεια, υπό τον συντονισμό του Επισκόπου Μαξίμου, έθεσε στο επίκεντρο τα ανοιχτά ερωτήματα του συνεδρίου. Ο Επίσκοπος Ισίδωρος, η Sarah Elizabeth Hunt και ο Thomas Ruston απάντησαν από το βήμα, ενώ παρεμβάσεις από το ακροατήριο έκαναν, μεταξύ άλλων, ο Andrej Jeftić, ο Thomas Bremer, ο Μητροπολίτης Σηλυβρίας Μάξιμος, ο Αριστοτέλης Παπανικολάου και ο Παντελής Καλαϊτζίδης. Τη συζήτηση πλαισίωσε η ελπίδα του Μητροπολίτη Ιωάννη ότι οι μαθητές και οι διάδοχοί του θα εξερευνήσουν πεδία με τα οποία ο ίδιος δεν πρόλαβε να ασχοληθεί. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να εντοπίσουν εκκρεμείς εντάσεις και προτεραιότητες για περαιτέρω έρευνα, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στις διασυνδέσεις μεταξύ οντολογίας, εκκλησιολογίας και ηθικής, στη συνεχιζόμενη διερεύνηση της Ευχαριστίας, καθώς και στις προοπτικές που διανοίγονται μέσα από την επαφή με την τέχνη, τη λογοτεχνία, τη μουσική και την επιστήμη.
Η ολομέλεια αποτύπωσε με συγκεκριμένο τρόπο τον σκοπό του συνεδρίου: την οικείωση της θεολογίας του Μητροπολίτη Ιωάννη, μέσα από μια κοινή δέσμευση για την περαιτέρω ανάπτυξή της. Τα κατευθυντήρια ερωτήματα που τέθηκαν προέτρεψαν τους συμμετέχοντες να εξετάσουν ποια ζητήματα χρήζουν σαφέστερης τεκμηρίωσης, ποια προβλήματα παραμένουν ανοιχτά και ποια θέματα θα πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο έρευνας για την επόμενη γενιά. Τα ερωτήματα αυτά θα συμβάλουν στον καθορισμό του μελλοντικού επιστημονικού έργου του Ιδρύματος, καθώς και στη συνεχή προώθηση του διαλόγου μεταξύ διαφορετικών επιστημονικών πεδίων και εκκλησιαστικών παραδόσεων.
Ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για τη φιλοξενία του, το Ίδρυμα —δια του Προέδρου του, Ανδρέα Γούλα— προσέφερε στον Μητροπολίτη Γρηγόριο ένα εγκόλπιο της Παναγίας, το οποίο ανήκε στον Μητροπολίτη Ιωάννη. Επρόκειτο για ένα προσωπικό ενθύμιο του Ιεράρχη, η θεολογική κληρονομιά του οποίου αποτέλεσε τον συνδετικό κρίκο για τους συμμετέχοντες. Ευχαριστώντας το Ίδρυμα για το δώρο αυτό, ο Μητροπολίτης Γρηγόριος ανακάλεσε στη μνήμη του την απώλεια του πατέρα του σε πολύ μικρή ηλικία, όταν κοιτούσε τις φωτογραφίες του στους τοίχους του πατρικού σπιτιού, αναρωτώμενος αν ο πατέρας του τον κοιτούσε κι εκείνος. Περιτριγυρισμένος από φωτογραφίες του Μητροπολίτη Ιωάννη στην αίθουσα του συνεδρίου, επανήλθε σε εκείνο το παιδικό ερώτημα: «Άραγε, ο Ζηζιούλας παρακολουθεί αυτή τη στιγμή;». Τα λόγια του προσέδωσαν μια βαθιά προσωπική διάσταση στον προβληματισμό της συνάντησης γύρω από την έννοια του προσώπου, την κοινωνία και την ελπίδα της ζωής πέρα από τον θάνατο.
Στο πλαίσιο του μελλοντικού σχεδιασμού, προβλέπεται η έκδοση των πρακτικών του συνεδρίου, καθώς και η συνέχιση της δραστηριότητας μέσω του περιοδικού του Ιδρύματος, OmegAlpha. Εκφράστηκε επίσης η ελπίδα για τη διοργάνωση ενός επόμενου συνεδρίου το 2028, στο Καθολικό Πανεπιστήμιο της Αμερικής στην Ουάσιγκτον, με έμφαση στη σχέση θεολογίας και τεχνών, στη λειτουργική θεολογία και στη βιωματική διάσταση της λατρείας.
Για το Ίδρυμα «Ιωάννης Ζηζιούλας», η συνάντηση στο Χίλντεσχαϊμ προσδίδει ανανεωμένη κατεύθυνση στο έργο του. Τα ερωτήματα που θέτει η θεολογία του Μητροπολίτη Ιωάννη εξακολουθούν να απαιτούν προσεκτική επιστημονική ενασχόληση, κριτικό διάλογο και δημιουργική ανάπτυξη. Η συνέχιση αυτού του έργου συνεπάγεται ότι η κοινωνία, η ελευθερία και η ετερότητα θα διαμορφώνουν τόσο τα ερωτήματα που θέτει η θεολογία, όσο και τις συναντήσεις μέσω των οποίων η θεολογία επιδιώκει την κατανόηση.
