Στην τελευταία κατηγορία των χωρών που η θνησιμότητα ελάχιστα επηρεάστηκε από τον Covid 19, ανήκει η Ελλάδα, όπως αναφέρεται στο νέο τεύχος των Δημογραφικών Νέων του Εργαστηρίου Δημογραφικών και Κοινωνικών Αναλύσεων (ΕΔΚΑ) του Πανεπιστημίου Θσσαλίας.
Όπως προκύπτει από τα στοιχεία που παραθέσει ο Βύρων Κοτζαμάνης Καθηγητής Δημογραφίας, Εργαστήριο Δημογραφικών και Κοινωνικών Αναλύσεων (ΕΔΚΑ), ανάμεσα σε 44 χώρες παγκοσμίως, εκτός Ασίας και Λατινικής Αμερικής, η Ελλάδα βρίσκεται στις 19 χώρες της τελευταίας ομάδας, που έχουν μηδενική σχεδόν θνησιμότητα (4 – 50 θάνατοι/ 1.000.000 κατοίκους) και οι θάνατοι από τον COVID-19 μέχρι σήμερα στη χώρα μας, αποτελούν 0,1 έως 0,6% των θανάτων του 2018.
Στην ομάδα των χωρών όπου ανήκει και η Ελλάδα με μηδενική σχεδόν θνησιμότητα, όπου το μόνο σχετικά κοινό χαρακτηριστικό είναι οι υψηλές τιμές των καρδιαγγειακών παθήσεων, που συνυπάρχουν χώρες με πολύ υψηλό και πολύ χαμηλό ΑΕΠ (9.000-66.000 $), πυκνότητες (3- 1.450 άτομα/τχ), μέση προσδοκώμενη ζωή στη γέννηση (73-83 έτη), διάμεση ηλικία (38-45 έτη), % ατόμων 70 ετών (9-14%), αριθμό νοσοκομειακών κλινών (2,6-11/1000 κατοίκους) & νοσοκομειακού προσωπικού (18,0 -3,5/1000 κατοίκους) ως και κλίνες εντατικής θεραπείας (15-5/100.000 κάτοικους).
Σύμφωνα με τον καθηγητή, οι δυο πρώτες ομάδες (υψηλή & σχετικά υψηλή θνησιμότητα, 17 χώρες) περιλαμβάνουν, εκτός των ΗΠΑ και του Καναδά, ευρωπαϊκές χώρες που βρίσκονται σχεδόν αποκλειστικά σε μια ευρεία ζώνη που ξεκινά από την Ιταλία στον ευρωπαϊκό νότο για να καταλήξει στον ευρωπαϊκό βορρά στη Σουηδία. Το υψηλό ΑΕΠ τους είναι και το μόνο κοινό χαρακτηριστικό, καθώς οι άλλοι δείκτες διαφοροποιούνται σημαντικά.
Η τρίτη και τέταρτη ομάδα με χαμηλή έως και μηδενική θνησιμότητα περιλαμβάνει 27 χώρες. Στις ομάδες αυτές, εκτός από την Αυστραλία και την Νέα Ζηλανδία, συγκεντρώνονται όλες οι χώρες της πρώην ανατολικής Ευρώπης και των Βαλκανίων (με εξαίρεση την Β. Μακεδονία και την Μολδαβία), της βορείου (με εξαίρεση την Σουηδία και την Δανία) και της κεντρικής Ευρώπης (με εξαίρεση την Αυστρία και Ελβετία).•Και εδώ οι διαφορές ανάμεσα στις χώρες της κάθε μιας από την τρίτη και τέταρτη ομάδες ως προς τους εξεταζόμενους δείκτες είναι σημαντικές.
Οι παράγοντες περιορισμού της πανδημίας
Τα Δημογραφικά νέα εκτιμούν ότι αυτό που, κυρίως, διαφοροποιεί τις δύο μεγάλες ομάδες χωρών – ανεξαρτήτως αν βρίσκονται στην Ευρώπη ή εκτός αυτής- είναι πριν από όλα η έντονα διαφοροποιημένη πυκνότητα των σχέσεων τους με τις περιοχές από όπου ξεκίνησε η διάδοση του ιού ή ακόμη και με αυτές που σε μια πρώτη φάση διείσδυσε ταχύτατα σε συνδυασμό με τους χρόνους λήψης των όποιων μέτρων και την αποτελεσματικότητά τους. H περιορισμένη ένταση της «εισβολής» και της διάχυσης του ιού – και κατ’ επέκταση και της θνησιμότητας από αυτόν- στην μεγάλη πλειοψηφία των εξεταζόμενων χωρών (27/44, 3η και 4η ομάδα) οφείλεται κυρίως στην περιορισμένη «εξωστρέφειά» τους. Για μερικές δε από τις χώρες αυτές, πιο «εξωστρεφείς» λόγω του τουρισμού, όπως η Ελλάδα, η Κύπρος, η Μάλτα, ο χρόνος ήταν εξαιρετικά ευνοϊκός καθώς η «εισβολή» του ιού δεν συνέπεσε με την υψηλή τουριστική τους περίοδο (Ιούνιος – Σεπτέμβριος κάθε έτους).
Η χώρα μας με μηδενική σχεδόν θνησιμότητα αποτελεί ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα, εξηγεί ο κ. Κοτζαμάνης. Στην Ελλάδα, ο Φεβρουάριος και Μάρτιος της κάθε χρονιάς χαρακτηρίζονται από πολύ χαμηλές ροές ατόμων από και προς άλλες χώρες (επομένως και περιορισμένες σχέσεις με χώρες υψηλής νοσηρότητας) και από χαμηλή κινητικότητα στο εσωτερικό της. Οι πυκνότητες στους χώρους εργασίας είναι σχετικά χαμηλές λόγω της πληθώρας των μικρών και μεσαίων μονάδων και του υψηλού ποσοστού των ελευθέρων επαγγελματιών (το υψηλότερο στην Ευρώπη). Ο πυκνότητες κατοικίας – με εξαίρεση το κέντρο της Αθήνας- είναι επίσης σχετικά χαμηλές και το πλήθος των αστέγων και των καταυλισμών ειδικών ομάδων είναι -σε αντίθεση με άλλες ανεπτυγμένες χώρες- περιορισμένο. Η χώρα μας είναι μεν από τις πλέον γερασμένες ευρωπαϊκές χώρες (15 σχεδόν στους 100 κατοίκους της είναι 70 ετών και άνω), το % όμως των 80+ που διαβιώνουν σε συλλογικά ιδρύματα είναι εξαιρετικά χαμηλό (μόλις 2% του πληθυσμού των ηλικιών αυτών το 2011) σε αντίθεση με άλλες χώρες όπως π.χ. η Γαλλία όπου 30 στα 100 άτομα 85 ετών και άνω ζει σε οίκους ευγηρίας. Αντιθέτως, η συχνότητα των διαγενεακών-διαπροσωπικών επαφών είναι έντονη και η παράμετρος αυτή ήταν η μόνη που θα μπορούσε να ενισχύσει την διάδοση του ιού.
Μικρότερη θνησιμότητα από τον καύσωνα του 1987
Στο κύριο θέμα των Δημογραφικών νέων αναφέρεται ότι η ελληνική κυβέρνηση λαμβάνοντάς υπόψη αφενός μεν ότι το δημόσιο σύστημα υγείας μας μετά από μια δεκαετία επιπλέον δοκιμασιών είχε σημαντικές ελλείψεις σε υποδομές και ανθρώπινο δυναμικό, αφετέρου δε την εμπειρία των χωρών όπου ιός εισέβαλε νωρίτερα και διαχύθηκε ταχύτατα έλαβε -όπως και οι 27 ανάμεσα στις 44 συνολικά εξεταζόμενες χώρες της τρίτης και τέταρτης ομάδας- έγκαιρα ακραία σχετικά μέτρα. Αυτό επέτρεψε την επιτυχή διαχείριση των περιορισμένων ροών νοσούντων από το δημόσιο σύστημα υγείας το οποίο, ακόμη και πριν την εμφάνιση του COVID-19, οριακά κάλυπτε τις ανάγκες διάγνωσης-πρόληψης και περίθαλψης του πληθυσμού μας.
«Τα μέτρα αυτά, όπως αναμενόταν, περιόρισαν την θνησιμότητα από τον COVID-19, μια θνησιμότητα που θα ήταν ούτως ή άλλως για τους προαναφερθέντες λόγους (εξωστρέφεια + timing) περιορισμένη, και πιθανότατα μικρότερη από αυτήν του καύσωνα του 1987. Επέτρεψαν ταυτόχρονα όχι μόνον στην χώρα μας, αλλά και σε άλλες χώρες όπως η Κύπρος, η Μάλτα και η Κροατία, να προβάλλονται ως ασφαλείς προορισμοί θερινών διακοπών για το 2020, και η παράμετρος αυτή δύναται να ερμηνεύσει μερικώς και τη σημαντική καθυστέρηση στην άρση των ληφθέντων μέτρων στις χώρες αυτές σε σύγκριση με άλλες χώρες στις οποίες η θνησιμότητα από τον COVID-19 ήταν έως και 50 φορές υψηλότερη. «Φυσικά, οι «ασφαλείς» σήμερα χώρες, ανοίγοντας τα σύνορά τους στους προερχόμενους από τις «λιγότερο ασφαλείς» χώρες παραθεριστές κινδυνεύουν, αν δεν προσέξουν, να μετατραπούν σύντομα, παρόλα τα μέτρα που πήραν μέχρι στιγμής, σε χώρες σχετικά υψηλής νοσηρότητας και θνησιμότητας», τονίζει ο καθηγητής Δημογραφίας.
Τέλος, αναφέρεται ότι η τρέχουσα πανδημία και η αντιμετώπισή της, αν εξαιρέσουμε τον χρόνο, τον τύπο και την ένταση των ληφθέντων μέτρων, ανέδειξε κάποια βασικά κοινά στοιχεία, όπως:
1) Η πλήρης έλλειψη συντονισμένης αντίδρασης σε επίπεδό Ε.Ε. και αλληλεγγύης ανάμεσα στα κράτη-μέλη της.
2) Η ανάδειξη του σημαντικού ρόλου του κράτους ως και των δημοσίων συστημάτων υγείας.
3) Οι αδυναμίες και οι ελλείψεις των συστημάτων αυτών, οι οποίες αποδίδονται στην υποβάθμισή τους και ως ένα βαθμό, και στην ελλιπή χρηματοδότησή τους κατά τις τελευταίες δεκαετίες.
4) Η έλλειψη ετοιμότητας του κρατικού μηχανισμού, οι δυσκολίες συντονισμού αναμεσά στις δημόσιες υπηρεσίες, τις περιφέρειες και την κεντρική διοίκηση.
5) Η προβολή του επιστημονικού – ιατρικού λόγου ως «θέσφατου»
6) Η διάχυση, με ελάχιστες εξαιρέσεις ενός συχνά υπέρμετρα φόβου και η δημιουργία μιας συλλογικής ενοχής που είχε ως αποτέλεσμα την υποστολή της όποιας δυνατότητας κριτικής προσέγγισης και διάθεσης ανάλυσης των γεγονότων (ως και του προβληματισμού για τις επαγωγές των ληφθέντων μέτρων και τις βραχύ-μεσοπρόθεσμες επιπτώσεις της πανδημίας).
7) Ο περιορισμός βασικών ατομικών και συλλογικών ελευθεριών (των φυσικών κινήσεων, των οικονομικών δραστηριοτήτων, του δικαιώματος συνάθροισης….).
8) Οι αλλαγές στις εργασιακές σχέσεις (μεθόδους εργασίας και εργασιακά δικαιώματα).
