Ο Οδυσσέας Ελύτης είχε αποτυπώσει μοναδικά την εικόνα που είχε για τον Θεόφιλο Κεφαλά Χατζημιχαήλ στο δοκίμιό του για τον σπουδαίο λαϊκό ζωγράφο που για πολλά χρόνια κυκλοφορούσε και ζούσε ως φουστανελοφόρος στην περιοχή του Πηλίου.
Έγραφε λοιπόν ο νομπελίστας ποιητής για τον συμπατριώτη του, καθώς τους ενώνει η καταγωγή από το νησί της Λέσβου: «Πραγματικά: η αγαθότητα της χριστιανικής ψυχής, που διονυσιάζει έντονα εκεί μέσα· ο πανερωτισμός ο παγανιστικός, που διαχύνεται με την κατάνυξη πασχαλιάτικης λειτουργιάς· η διάσταση του βάθους, που είναι ελάχιστα αναπτυγμένη· οι μορφές στο πρώτο πλάνο, που, ενώ ξεσηκώνονται ατόφιες από την αντικειμενική παράσταση των πραγμάτων, δεν πέφτουν ποτέ στην αφήγηση με τις γνωστές περισσολογίες, αλλ’ απιστούν στο πρωτότυπο όσο χρειάζεται ίσα-ίσα για να διασωθεί κάθε φορά ο παρθενικός τους παλμός- αυτά όλα είναι χαρακτηριστικά γνησιότατα ελληνικά».
Ο Θεόφιλος έπιανε τα πινέλα του λοιπόν και με τα χρώματα που ο ίδιος δημιουργούσε αποτύπωνε σκηνές των Ελλήνων και του Χριστιανισμού που συνδέονταν άμεσα ήδη πριν από την εποχή του. Μέσα σ’ όλα αυτά είναι χαρακτηριστική η αποτύπωση σκηνών από τη Μεγάλη Εβδομάδα, τα Θεία Πάθη. Σ’ αυτήν την ιδιαίτερη διαδρομή θρησκευτικότητας μας καθοδηγεί η ιστορικός βυζαντινής Τέχνης και θεολόγος Μαρία Νάνου, έχοντας επιμεληθεί στο παρελθόν δύο εκθέσεων για τα έργα του Θεόφιλου, με ενεργό δράση στο Βυζαντινό Μουσείο Μακρινίτσα, όπου δεσπόζει το έργο της «Ανάστασης» που φιλοτέχνησε ο σπουδαίος Έλληνας ζωγράφος…
Συνέντευξη: Χρυσόστομος Τρίμμης
«O Θεόφιλος έζησε σε μια εποχή που δεν είναι σαν τη δική μας. Είναι μια εποχή που το θρησκευτικό συναίσθημα και βίωμα ήταν πάρα πολύ ζωντανό. Ο Θεόφιλος δεν διαφέρει από τους ανθρώπους της εποχής και εκείνος θρήσκευε ίσως με έναν δικό του τρόπο, και αυτό εξάλλου φαίνεται και στο έργο του» σημειώνει η κα Νάνου, χωρίς όμως ο ίδιος ο δημιουργός να μένει μόνο στο θρησκευτικό συναίσθημα του Χριστιανισμού.
Αξίζει να πούμε ότι οι αρχαίοι θεοί παρελαύνουν στο κοσμικό του έργο. Οι περισσότεροι ερμηνευτές του έργου του Θεόφιλου το ερμηνεύουν ως ένα στοιχείο της ελληνικής ιστορίας, ωστόσο όμως δεν παύει να αφορά την αρχαία ελληνική θρησκεία. Επίσης πολλά θέματα έχουν θρησκευτικό περιεχόμενο» επισημαίνει επίσης.
-Κατηγοριοποιείται δηλαδή το έργο του Θεόφιλου κατά κάποιον τρόπο;
Για μένα υπάρχουν δύο βασικές κατηγορίες στο τεράστιο έργο του.
Η πρώτη κατηγορία περιλαμβάνει τα αμιγώς εκκλησιαστικού χαρακτήρα έργα, όπως είναι οι θρησκευτικές εικόνες, οι τοιχογραφίες και οι τοιχογραφίες σε ναούς που έχουν εντοπιστεί. Σε μία δεύτερη κατηγορία είναι οι πίνακες με διάφορα θρησκευτικά θέματα. Έχουμε αρκετούς πίνακες που είναι εμπνευσμένοι από ιστορίες της Παλαιάς Διαθήκης με τον Ιώβ, με τον Σαμψών και με άλλους. Έχουμε επίσης θέματα τα οποία έχουν να κάνουν με την ιστορία της Εκκλησίας. Έτσι, τρεις τουλάχιστον φορές έχει απαθανατίσει τον απαγχονισμό του Πατριάρχη Γρηγορίου 5ου.
Ή σε μια σύνθεση απεικονίζει τον φόνο των ιεραποστόλων από τους Κινέζους ή τον Σουλτάνο να παραχωρεί προνόμια στον Πατριάρχη Γεννάδιο. Αυτά όλα άπτονται της εκκλησιαστικής ιστορίας.
Επίσης πολύ σημαντική υποενότητα σε αυτή την κατηγορία είναι και οι πίνακες που έχουν ένα περιηγητικό θα έλεγα ενδιαφέρον. Δηλαδή συνδέονται είτε με προσκυνήματα στους Άγιους Τόπους, ή το Άγιον Όρος που έχει απεικονίσει. Επίσης και πρόσφατα και εδώ στην περιοχή μας ανακαλύφθηκε μια τοιχογραφία με το Άγιο Όρος. Ανάμεσα στα άλλα απεικονίζεται και η Αγία Σοφία Κωνσταντινούπολης και το καμπαναριό της Αγίας Φωτεινής της Σμύρνης. Επίσης ήταν ευαίσθητος σε καρτ ποστάλ που εξέφραζαν ακόμη και τη μουσουλμανική θρησκευτική παράδοση. Υπάρχει ένας πολύ ωραίος πίνακας με τον Χότζα που είναι στην Αγιά Σοφιά, όπου μάλιστα λέει «μετεβλήθησα εις τζαμίον» στην επιγραφή. Βλέπουμε λοιπόν ότι πάρα πολλοί πίνακές του έχουν ακουμπούν σε αυτό που λέμε θρησκευτικό συναίσθημα.
-Βλέπουμε όμως ότι η περίοδος και Εορτή του Πάσχα έχει μια ιδιαίτερη σημασία γι αυτόν και βγάζει ένα προσωπικό συναίσθημα.
Είναι και κοσμικά έργα του που το εκφράζουν αυτό, όπως αυτό με τον χορό των ευζώνων, χωρικών και δεσποινίδων στα Μέγαρα. Είναι ένας πίνακας ο οποίος ακριβώς απεικονίζει μια σκηνή από το ελληνικό Πάσχα, όπως γιορτάζουμε στην πατρίδα μας, έξω στη φύση, με χορούς, με τραπέζια, με κόκκινα αυγά, το ζευγάρι ντυμένο με παραδοσιακές στολές και στο βάθος να ψήνεται το αρνί.
Επίσης έχει και άλλη μία πλευρά που είναι το Πάσχα ενός Έλληνα ομογενή στο Σικάγο, που είναι η οικογένεια του «δημοκράτου κου Πάτρισον», όπου εκεί βλέπουμε μία πολυμελή οικογένεια με κόκκινα αυγά κτλ που είναι βέβαια ένα Πάσχα των Ελλήνων στην Αμερική.
Βέβαια στα καθαρά εκκλησιαστικά του έργα το Πάσχα επίσης έχει μια ιδιαίτερη σημασία, με θέματα που άπτονται όλης της περιόδου. Είναι το έργο «»Το Όρος των Ελαιών» που έχει και θρησκευτικό χαρακτήρα αλλά και περιηγητικό ενδιαφέρον. Εκεί θα επισκεφθεί τον Ναό της Αναλήψεως, θα επισκεφθεί τον τόπο που ο Χριστός προσευχήθηκε, θα επισκεφθεί στους πρόποδες του Όρους, το προσκύνημα της Παναγίας, όπου εκεί είναι ο τάφος της.
-Έχει δημιουργήσει όμως και έργα με θρησκευτικό συναίσθημα, αλλά από την καθημερινή ζωή…
Αυτό που εντάσσεται επίσης σε κάτι που ο Θεόφιλος το έβλεπε καθημερινά να συμβαίνει, είναι το «Προσκύνημα της δεσποινίδος». Πρόκειται για ένα έργο που είναι καθαρή αντιγραφή από την λιθογραφία του οριενταλιστή ζωγράφου Θεόδωρου Ράλλη, που κυκλοφόρησε την εποχή του Θεόφιλου και σε φυλλάδα με μυθιστόρημα. Ωστόσο ήταν και μια εικόνα οικεία στον Θεόφιλο, από την εποχή του, και στο έργο του εμφανίζεται επίσης και η εικόνα του Εσταυρωμένου, που αποτυπωνόταν σε κεντήματα.
-Κορυφαίο γεγονός του Πάσχα είναι η Σταύρωση και η Ανάσταση, θέματα με τα οποία έχει ασχοληθεί ο Θεόφιλος. Τι παρατηρούμε σ’ αυτά;
Έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον η «Σταύρωση» που βρίσκεται στη Συλλογή Εμπειρίκου, διότι βλέπουμε και όλες τις λεπτομέρειες που ενσωματώνει μέσα. Ουσιαστικά η Σταύρωση απομακρύνεται βέβαια από την καθιερωμένη βυζαντινή και μεταβυζαντινή εικονογραφία της Σταύρωσης. Εδώ ο Θεόφιλος εμπνέεται περισσότερο από χαλκογραφίες, άλλες παραστάσεις, κυρίως δυτικές, που κυκλοφορούσαν στην εποχή του, όπου ουσιαστικά με έναν τρόπο πολύ υπαινικτικό και συμβολικό, ουσιαστικά εικονίζονται όλα τα σχετικά με τα Πάθη του Χριστού. Βλέπουμε τη λόγχη, τον σπόγγο, τη στήλη της μαστιγώσεως, τον αλέκτορα ως υπόμνηση της άρνησης του Πέτρου. Είναι ένας συνδυασμός ουσιαστικά της σύνθεσης που κυκλοφορούσε στην εποχή του, και έχει και στοιχεία τα οποία υπάρχουν σε λαϊκές ξυλογραφίες της εποχής του και συγκεκριμένα σε μια γαλλική με τίτλο «Ο κύκλος του Πάθους». Ο Θεόφιλος παίρνει στοιχεία και σύμβολα και τα υιοθετεί.
Βλέπουμε ουσιαστικά σ’ αυτό το έργο να συνοψίζεται όλη η ιστορία, ακόμη και το Προπατορικό Αμάρτημα με τον όφι (σ.σ. στη βάση του Σταυρού), που οδήγησε στον θάνατο που βλέπουμε το νεκρό κρανίο. Όμως όλος αυτός ο στολισμός με τα λουλούδια και πάνω στον σταυρό και δίπλα στον Χριστό, ίσως να είναι και οι εικόνες που έβλεπε από τις εκκλησίες, που έχουν χαρακτηριστικό στολισμό την περίοδο αυτή.
-Έχετε την τύχη να φιλοξενείτε στο Βυζαντινό Μουσείο την αναπαράσταση της Ανάστασης…
Στο Βυζαντινό Μουσείο βρίσκεται η εικόνα της Ανάστασης, σε ύφασμα ζωγραφισμένη, του 1911. Το εικονογραφικό πρότυπο, που έχει να κάνει με το σχήμα το οποίο αποδίδει ο ζωγράφος είναι κατευθείαν αντιγραφή από αγιορείτικο χαρακτικό της εποχής αυτής, από τα τέλη 19ου αιώνα. Όμως η αντιγραφή των έργων, δεν είναι μίμηση και δεν πρέπει να παρεξηγούμε τη λέξη. Εδώ τώρα μιλάμε για θρησκευτικά έργα. Ήδη από τη φύση του το αντικείμενο αυτό βάζει κάποια όρια από τα οποία δε μπορείς να ξεφύγει. Στις εικόνες του όμως ο Θεόφιλος είναι πάρα πολύ κοντά στην παράδοση, συγχρόνως όμως και μακριά. Επεμβαίνει και αλλοιώνει, ας πούμε ακόμη και εικονογραφικές συνθέσεις, για παράδειγμα στην Έγερση του Λαζάρου.
Εκεί βλέπουμε πόσο μειώνει τα πρόσωπα. Ξεφεύγει λίγο από την καθιερωμένη εικονογραφία του θέματος αυτού. Βάζει τον Χριστό σε κατατομή, που δεν συνηθίζεται ούτε στα μεταβυζαντινά, ακόμη και πιο λαϊκότροπα έργα. Παίρνει το πρότυπό του και ουσιαστικά το οικειοποιείται πλήρως. Αυτό νομίζω το κάνει ένας αληθινός ζωγράφος. Δεν μπορεί να το κάνει ένας που μιμείται. Δεν αντιγράφει μηχανικά ο Θεόφιλος.
Από εκεί και πέρα είναι και ο Μυστικός Δείπνος. Πρόκειται για μία παράσταση, με τον Θεόφιλο να έχει αντιγράψει ουσιαστικά ένα τύπωμα από την εξαιρετική σύνθεση του Λεονάρντο ντα Βίντσι στη Santa Maria delle Grazie στο Μιλάνο του 15ου αιώνα και είναι κάτι το οποίο διαδόθηκε πάρα πολύ και βλέπουμε και εδώ ότι δεν διστάζει να πάρει και να μεταφέρει παραστάσεις που έρχονται καθαρά από ευρωπαϊκά πρότυπα.
-Η διήγηση όλης της ιστορίας ταυτόχρονα σε ένα έργο, όπως είναι η «Σταύρωση», παρατηρείται και σ’ αυτό όπου ο Ιησούς έχει παρουσιαστεί στον Πόντιο Πιλάτο, την ώρα που ο Απόστολος Πέτρος τον αρνείται… πριν αλέκτωρ λαλήσει τρις;
Το έργο ο Ιησούς στον Πιλάτο βρίσκεται στο Μουσείο της Βαρειάς στη Λέσβο, είναι ενυπόγραφο και αναγράφει το έτος 1832.
Απεικονίζονται δύο σκηνές από τα Πάθη του Χριστού σε ενιαίο πίνακα. Η πρώτη σκηνή φέρει τον τίτλο «Ο Ιησούς Χριστός δέσμιος και στέφανον εξ ακανθών εις το Πρετώριον του Πιλάτου υβρίζεται υπό τους Ιουδαίους και Φαραισέους» και η δεύτερη τον τίτλο «Ο Πέτρος εξετάζεται υπό τον δούλον του Πιλάτου». Η πρώτη σκηνή αντιγράφει δυτικοευρωπαϊκό πρότυπο του ζωγράφου και χαράκτη Gustave Doré (1832-1883).
Το έργο αυτό, όπως και η παράσταση του Μυστικού Δείπνου στη Συλλογή Α. Εμπειρίκου, υποδεικνύουν τη γοητεία που ασκούσαν στον Θεόφιλο τα δυτικότροπα έργα. Ωστόσο, όταν επιχειρεί να τα αντιγράψει τα αποδίδει με τον δικό του ζωγραφικό τρόπο.
Τα παραπάνω έργα, όπως και η Έγερση του Λαζάρου, σήμερα στο Μουσείο Βυζαντινής τέχνης και Πολιτισμού στη Μακρινίτσα, αλλά και η Σταύρωση στη Συλλογή του Α. Εμπειρίκου, δείχνουν αφενός τους χαλαρούς δεσμούς του Θεόφιλου με την καθιερωμένη μεταβυζαντινή εικονογραφία και αφετέρου τη γόνιμη πρόσληψη των δυτικότροπων προτύπων είτε της επίσημης θρησκευτικής τέχνης είτε των «λαϊκότερων» εκδοχών της.
-Στην Ανάσταση τι δικό του προσθέτει;
Στην Ανάσταση δεν ξεφεύγει στο σχέδιο. Αλλά είχε ουσιαστικά ένα ασπρόμαυρο τύπωμα ως εικόνα. Αυτό που ξεχωρίζει στην Ανάσταση είναι τα λαμπερά του χρώματα. Έχει χρησιμοποιήσει πολύ και το χρυσό χρώμα για να δώσει αυτή τη λάμψη, αυτή της Ανάστασης, το χαρακτηριστικό αγαπημένο του μπλε… Είναι μια πραγματικά λαμπερή εικόνα και νομίζω ότι εδώ η καινοτομία του είναι το χρώμα, θέλοντας να εκφράσει τη λάμψη του αναστημένου Χριστού και την ορμή του, σε ένα ανατρεπτικό γεγονός με τον Χριστό να νικάει τον θάνατο.
-Συμπερασματικά, το ευρύ έργο του Θεόφιλου τι επιπλέον ξεχωριστό έχει;
Το έργο του λειτούργησε πραγματικά σαν μια γέφυρα ανάμεσα στη μεταβυζαντινή και τη σύγχρονη ζωγραφική. Ουσιαστικά λειτούργησε και σαν πρόδρομος σε κινήσεις που είδαμε πολύ μετά, σε πρακτικές που είδαμε πολύ μετά από νεοέλληνες ζωγράφους, όπως ο Παπαλουκάς, ο Κόντογλου και ο Σπύρος Βασιλείου, σε μικρότερο βαθμό ίσως, που προσπάθησαν δηλαδή να ανανεώσουν την εκκλησιαστική ζωγραφική μεταφέροντας ουσιαστικά θέματα και συνθέσεις σ’ ένα ύφος πιο προσωπικό. Αυτό το έκανε ο Θεόφιλος πριν από αυτούς.
Πηγή: Περιοδικό Volos Out του Ομίλου Καρεκλίδη
