Γράφει ο Ιωάννης Ζωΐδης
Πρόεδρος Ηπειρωτικής Αδελφότητας Μαγνησίας
Το έπος του 1940 στην Ήπειρο δεν είναι μόνο μια ανάμνηση ηρωισμού. Είναι μια διαρκής υπενθύμιση της δύναμης ενός λαού που υπερασπίζεται την ελευθερία και την αξιοπρέπειά του.
Υπάρχουν τόποι που δεν αποτελούν απλώς σημεία στον χάρτη, αλλά ζωντανά κεφάλαια της ιστορίας μας. Τόποι που το χώμα τους ποτίστηκε με αίμα και η μνήμη τους παραμένει άρρηκτα δεμένη με τις πιο δύσκολες και συνάμα τις πιο ένδοξες στιγμές του Ελληνισμού. Η Γκραμπάλα και το Καλπάκι της Ηπείρου ανήκουν αναμφίβολα σε αυτή την κατηγορία.
Καθώς πλησιάζει η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου 1940, η σκέψη μας επιστρέφει στα βουνά και στα υψώματα της Ηπείρου, εκεί όπου οι Έλληνες στρατιώτες κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν την ιταλική εισβολή. Η VIII Μεραρχία, υπό τον υποστράτηγο Χαράλαμπο Κατσιμήτρο, οργάνωσε την άμυνά της στην τοποθεσία Ελαίας – Καλαμά, αξιοποιώντας το δύσβατο έδαφος και μετατρέποντας την αποφασιστικότητα σε αποτελεσματική αντίσταση.
Στο Καλπάκι, η ιταλική προέλαση προς τα Ιωάννινα συνάντησε έναν αντίπαλο που δεν υποχωρούσε μπροστά στην αριθμητική υπεροχή και στα σύγχρονα, για την εποχή, μέσα του επιτιθέμενου στρατού. Οι μάχες των πρώτων ημερών του Νοεμβρίου του 1940 έδειξαν ότι η έκβαση ενός πολέμου δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τον αριθμό των στρατιωτών και των όπλων, αλλά και από την οργάνωση, την ηγεσία, την αντοχή και το φρόνημα εκείνων που υπερασπίζονται τον τόπο τους.
Η Γκραμπάλα έγινε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σύμβολα αυτής της αντίστασης. Στα απότομα υψώματά της, Έλληνες στρατιώτες αντιμετώπισαν επανειλημμένες ιταλικές επιθέσεις, έχασαν και ανακατέλαβαν θέσεις, πολέμησαν μέσα σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες και απέδειξαν ότι η άμυνα της Ηπείρου δεν ήταν μια τυπική στρατιωτική επιχείρηση, αλλά ένας αγώνας για την ελευθερία της πατρίδας.
Η σημασία της μάχης δεν περιορίζεται, όμως, στα στρατιωτικά της αποτελέσματα. Το Καλπάκι και η Γκραμπάλα συνδέθηκαν με την αγωνία και την προσφορά ολόκληρης της Ηπείρου. Οι άνθρωποι της περιοχής, με τις δυνατότητες και τα μέσα που διέθεταν, βρέθηκαν δίπλα στους μαχητές. Η Ήπειρος, ένας τόπος μαθημένος στις δυσκολίες, πρόσφερε ανθρώπους, αντοχή και αποφασιστικότητα σε μια στιγμή που η χώρα δοκιμαζόταν σκληρά.
Σήμερα, τόσες δεκαετίες μετά, εύλογα αναρωτιόμαστε: τι σημαίνει για εμάς η Γκραμπάλα; Αρκεί να καταθέτουμε στεφάνια, να παρακολουθούμε παρελάσεις και να επαναλαμβάνουμε τα ιστορικά γεγονότα μία φορά τον χρόνο; Ασφαλώς όχι. Οι τελετές έχουν αξία όταν συνοδεύονται από ουσιαστική γνώση, όταν μεταφέρουν το νόημα της ιστορίας στις νεότερες γενιές και όταν μας βοηθούν να κατανοήσουμε τις ευθύνες μας στο παρόν.
Το έπος του 1940 δεν μας καλεί να εγκλωβιστούμε σε μια αυτάρεσκη αναπόληση του παρελθόντος. Μας καλεί να υπερασπιστούμε τις αξίες που έδωσαν νόημα στις θυσίες εκείνης της γενιάς: την ελευθερία, την εθνική ανεξαρτησία, την αλληλεγγύη, την αξιοπρέπεια και την κοινωνική συνοχή. Σε έναν κόσμο όπου οι πολεμικές συγκρούσεις, οι αναθεωρητισμοί και η αμφισβήτηση του διεθνούς δικαίου εξακολουθούν να προκαλούν ανησυχία, η ιστορική μνήμη αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα.
Υπάρχει, παράλληλα, ένα χρέος απέναντι στον ίδιο τον τόπο. Η Γκραμπάλα και το Καλπάκι δεν πρέπει να παραμένουν γνωστά μόνο μέσα από τις επετειακές ομιλίες. Χρειάζονται διαρκή ανάδειξη, τεκμηριωμένη ιστορική έρευνα, εκπαιδευτικές επισκέψεις, πολιτιστικές δράσεις και ουσιαστική φροντίδα των μνημείων και των ιστορικών διαδρομών. Η συνεργασία της Πολιτείας, της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και των πολιτιστικών συλλόγων μπορεί να μετατρέψει αυτούς τους τόπους σε ζωντανά σχολεία ιστορίας και δημοκρατικής συνείδησης.
Γιατί η ιστορία δεν διατηρείται ζωντανή μόνο με λόγια. Διατηρείται όταν τη μελετούμε με ακρίβεια, όταν τιμούμε όλους όσοι θυσιάστηκαν και όταν δημιουργούμε τις προϋποθέσεις ώστε τα παιδιά μας να γνωρίζουν όχι μόνο τι συνέβη, αλλά και γιατί εξακολουθεί να μας αφορά.
Η Γκραμπάλα και το Καλπάκι μάς θυμίζουν ότι η ελευθερία δεν είναι αυτονόητη και ότι η ιστορική μνήμη δεν αποτελεί διακοσμητικό στοιχείο της εθνικής μας ταυτότητας. Είναι ευθύνη απέναντι στους νεκρούς, στους ζωντανούς και στις γενιές που έρχονται.
Ας μην τιμούμε, λοιπόν, τη Γκραμπάλα μόνο με τη συγκίνηση της επετείου. Ας την τιμούμε με τη γνώση, τον σεβασμό στην ιστορική αλήθεια και τη βούληση να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές μια πατρίδα που γνωρίζει την ιστορία της και αντλεί από αυτήν δύναμη για το μέλλον.
