Η συζήτηση για το πολλαπλό βιβλίο δεν είναι μια τεχνική συζήτηση που αφορά αποκλειστικά τα σχολικά εγχειρίδια. Είναι μια συζήτηση για το ποιο σχολείο θέλουμε, ποια δημόσια εκπαίδευση οραματιζόμαστε και ποιον ρόλο επιφυλάσσουμε στον εκπαιδευτικό μέσα σε αυτήν.
Οφείλω εξαρχής να αναγνωρίσω ότι η ιδέα της ύπαρξης περισσότερων του ενός εγκεκριμένων σχολικών βιβλίων δεν είναι από μόνη της αρνητική. Η δυνατότητα διαφορετικών παιδαγωγικών προσεγγίσεων, η ενίσχυση της δημιουργικότητας των εκπαιδευτικών και η υπέρβαση της λογικής του ενός και μοναδικού εγχειριδίου μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να συμβάλουν σε ένα πιο ανοιχτό και σύγχρονο σχολείο.
Όμως το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν μια ιδέα ακούγεται ελκυστική στη θεωρία. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν μπορεί να υπηρετήσει τους στόχους της δημόσιας εκπαίδευσης στις πραγματικές συνθήκες που βιώνουν καθημερινά οι εκπαιδευτικοί και οι μαθητές.
Και εδώ γεννώνται σοβαρές επιφυλάξεις.
Πρώτα απ’ όλα, το πολλαπλό βιβλίο εισάγεται σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που ήδη χαρακτηρίζεται από μεγάλες ανισότητες. Άλλες είναι οι δυνατότητες ενός μεγάλου σχολείου σε αστικό κέντρο και άλλες ενός μικρού σχολείου της περιφέρειας ή μιας δυσπρόσιτης περιοχής. Άλλες είναι οι δυνατότητες ενός σχολείου με σταθερό προσωπικό και άλλες ενός σχολείου που κάθε Σεπτέμβριο αναζητά ακόμη τους εκπαιδευτικούς του.
Σε αυτό το περιβάλλον, η ελευθερία επιλογής κινδυνεύει να μετατραπεί σε παράγοντα διεύρυνσης των ανισοτήτων. Τα σχολεία που διαθέτουν περισσότερο χρόνο, περισσότερους πόρους και περισσότερη υποστήριξη θα μπορούν να αξιοποιήσουν καλύτερα το νέο σύστημα. Τα υπόλοιπα θα δυσκολευτούν να ακολουθήσουν.
Το δεύτερο ζήτημα αφορά τον ίδιο τον εκπαιδευτικό.
Εδώ και χρόνια ζητούμε από τους εκπαιδευτικούς να αναλάβουν ολοένα περισσότερες ευθύνες: διοικητικό έργο, ψηφιακές πλατφόρμες, αξιολογικές διαδικασίες, προγράμματα, δράσεις, διαρκείς προσαρμογές σε νέες απαιτήσεις.
Τώρα προστίθεται ακόμη μία σύνθετη υποχρέωση: η μελέτη, η αξιολόγηση και η επιλογή ανάμεσα σε πολλαπλά εγχειρίδια.
Η παιδαγωγική αυτονομία είναι ένα σημαντικό αίτημα του κλάδου. Όμως η αυτονομία χωρίς χρόνο, χωρίς επιμόρφωση και χωρίς θεσμική υποστήριξη κινδυνεύει να μετατραπεί σε ατομική ευθύνη και τελικά σε επιπλέον εργασιακή επιβάρυνση.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί και η εφαρμογή του πολλαπλού βιβλίου. Η δημοσίευση του σχετικού ΦΕΚ στις αρχές Ιουνίου και η απαίτηση ολοκλήρωσης των επιλογών μέσα σε λίγες μόνο ημέρες δημιουργεί εύλογα ερωτήματα. Είναι δυνατόν οι Σύλλογοι Διδασκόντων να μελετήσουν δεκάδες εγχειρίδια, να συζητήσουν παιδαγωγικά κριτήρια και να λάβουν τεκμηριωμένες αποφάσεις σε τόσο ασφυκτικά χρονικά πλαίσια; Μια τέτοια διαδικασία δεν ενισχύει τη συμμετοχή και τη δημοκρατική λήψη αποφάσεων στο σχολείο. Αντίθετα, δημιουργεί την αίσθηση ότι η ευθύνη μεταφέρεται στους εκπαιδευτικούς χωρίς να εξασφαλίζονται οι αναγκαίες προϋποθέσεις για ουσιαστική επιλογή
Συναδέλφισσες και συνάδελφοι,
Η δημόσια εκπαίδευση δεν μπορεί να λειτουργεί με τη λογική «σας δίνουμε περισσότερες επιλογές και βρείτε μόνοι σας τη λύση». Η πολιτεία οφείλει να παρέχει τους όρους ώστε αυτές οι επιλογές να είναι ουσιαστικές και όχι τυπικές.
Ένα ακόμη ζήτημα αφορά τη συνοχή του εκπαιδευτικού συστήματος.
Όταν διαφορετικά σχολεία και διαφορετικές τάξεις ακολουθούν διαφορετικά εγχειρίδια, η αναφορά πρέπει να μετατοπιστεί από το βιβλίο στο πρόγραμμα σπουδών. Αυτό απαιτεί ένα εξαιρετικά σαφές πλαίσιο στόχων, υποστήριξης και αξιολόγησης.
Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργηθεί σύγχυση τόσο στους εκπαιδευτικούς όσο και στους μαθητές και τις οικογένειές τους.
Επιπλέον, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε τον κίνδυνο σταδιακής μετατόπισης από μια λογική δημόσιου εκπαιδευτικού αγαθού σε μια λογική ανταγωνισμού μεταξύ εκδοτικών σχημάτων. Η γνώση δεν είναι εμπορικό προϊόν και το σχολικό βιβλίο δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως πεδίο αγοράς.
Η δημόσια εκπαίδευση οφείλει να προστατεύεται από λογικές που ενισχύουν τις ανισότητες και μεταφέρουν κρίσιμες ευθύνες από το κράτος προς τα σχολεία και τους εκπαιδευτικούς.
Και ίσως το σημαντικότερο:
Το πολλαπλό βιβλίο παρουσιάζεται συχνά ως μεγάλη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Όμως οι μεγάλες προκλήσεις του ελληνικού σχολείου βρίσκονται αλλού.
Βρίσκονται στα πολυπληθή τμήματα.
Βρίσκονται στις ελλείψεις προσωπικού.
Βρίσκονται στην ανεπαρκή υποστήριξη της συμπερίληψης.
Βρίσκονται στις ανισότητες που εντάθηκαν τα τελευταία χρόνια.
Βρίσκονται στην ανάγκη ουσιαστικής επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών.
Κανένα βιβλίο, όσο ποιοτικό κι αν είναι, δεν μπορεί από μόνο του να αντιμετωπίσει αυτά τα προβλήματα.
Γι’ αυτό και η θέση μας δεν πρέπει να είναι μια στείρα άρνηση της αλλαγής. Ούτε όμως μια άκριτη αποδοχή της.
Οφείλουμε να υπερασπιστούμε μια διαφορετική λογική μεταρρύθμισης:
Μια μεταρρύθμιση που ξεκινά από την ενίσχυση του δημόσιου σχολείου.
Από τη μείωση των εκπαιδευτικών ανισοτήτων.
Από τη στήριξη του εκπαιδευτικού έργου.
Από τη δημοκρατική συμμετοχή της εκπαιδευτικής κοινότητας στον σχεδιασμό των αλλαγών.
Εάν το πολλαπλό βιβλίο αποτελέσει εργαλείο για αυτούς τους στόχους, τότε αξίζει να το συζητήσουμε δημιουργικά.
Εάν όμως χρησιμοποιηθεί ως υποκατάστατο των αναγκαίων επενδύσεων στο δημόσιο σχολείο, τότε δεν θα λύσει τα προβλήματα της εκπαίδευσης· απλώς θα τα μεταθέσει και, ενδεχομένως, θα τα οξύνει.
