Παρακολουθώντας ανελλιπώς τα τελευταία 45 χρόνια, τα δρώμενα (και ενίοτε τα τεκταινόμενα) που αφορούν το υδατικό πρόβλημα Θεσσαλίας και ιδιαίτερα το αρδευτικό, έχω την αίσθηση ότι συχνά είμαι «θεατής» στο ίδιο έργο, με ίδιο ή παρόμοιο σενάριο και πλοκή, αλλά με άλλους πρωταγωνιστές (με τις ίδιες ανεκπλήρωτες υποσχέσεις και διαφορετικά επικοινωνιακά τεχνάσματα).
Τη χρονική αυτή στιγμή (εν μέσω υψηλών θερμοκρασιών), που ολοκληρώνονται οι αρδεύσεις χωρίς τα ιδιαίτερα προβλήματα της περσινής δύσκολης αρδευτικής περιόδου, είναι χρήσιμο να αναδειχθούν κάποιες πτυχές του αρδευτικού προβλήματος, που αποτελεί μέρος του συνολικού υδατικού προβλήματος της Θεσσαλίας (που εξελίσσεται ήδη και σε περιβαλλοντικό).
Οι αρδεύσεις εξελίχθηκαν ομαλά, χάρις στα αποθέματα των ταμιευτήρων μας που ενισχύθηκαν από τις ικανοποιητικές βροχοπτώσεις (της υδρολογικής χρονιάς που πέρασε) και την αποτελεσματική εποπτεία του ΟΔΥΘ (κυρίως στα επιφανειακά νερά των ταμιευτήρων Πλαστήρα, Σμοκόβου και Κάρλας) και συνεργασία με την πλειοψηφία και άλλων εμπλεκόμενων φορέων (ΠΘ, ΤΟΕΒ, Δήμοι). Αξίζει να αναφερθεί ότι διαφαίνεται και η επίτευξη εξοικονόμησης κάποιων αποθεμάτων νερού για την ερχόμενη – και άγνωστη από υδρολογικής άποψης – χρονιά (2026-2027), από την οποία θα εξαρτηθεί ο επόμενος προγραμματισμός των αρδευόμενων καλλιεργειών σε διάφορες περιοχές του κάμπου μας.
Όμως, όλα αυτά τα θετικά της φετινής αρδευτικής περιόδου, δεν πρέπει να μας παραπλανούν, αφού δεν λύνουν το δομικό έλλειμμα του υδατικού ισοζυγίου της Θεσσαλίας. Το γεγονός ότι η χρονιά κύλισε χωρίς προβλήματα και ζημίες, οφείλεται κυρίως στην «υδρολογική συγκυρία» και την στοιχειώδη ορθολογική κεντρική διαχείριση των υδάτων των Ταμιευτήρων μας (που έχουν φθάνουν στα όρια τους).
Αν θέλουμε να σταματήσουμε να εξαρτόμαστε αποκλειστικά από τις διαθέσεις του καιρού, οφείλουμε να επαναξιολογήσουμε τις δυνατότητες των μόνιμων υδατικών υποδομών μας, να ολοκληρώσουμε τα μεγάλα έργα μεταφοράς και αποθήκευσης νερού που είναι αναγκαία, να επιταχύνουμε τα μέτρα εξοικονόμησης νερού με εκσυγχρονισμό δικτύων μεταφοράς – διανομής, αλλά και να εξετάσουμε σοβαρά την ενδεχόμενη αλλαγή του παραγωγικού μας μοντέλου.
Δεδομένου ότι το έλλειμμα στο υδατικό ισοζύγιο εξακολουθεί να παραμένει μια ωρολογιακή βόμβα για τα επόμενα αρκετά χρόνια, αν συνεχίσουμε να βασιζόμαστε στις ίδιες «σταθερές» και συγκυρίες, τότε σίγουρα «στραβά αρμενίζουμε» και μεγαλώνει η αβεβαιότητα για την υδατική μας ασφάλεια από (συχνά επαναλαμβανόμενα) κλιματικά φαινόμενα, όπως η ξηρασία και οι πλημμύρες.
Το ερώτημα συνεπώς παραμένει αμείλικτο : Πότε θα περάσουμε από τη διαχείριση της κρίσης στην οριστική επίλυση του προβλήματος ;
Η απάντηση στο ερώτημα αυτό βρίσκεται εγκλωβισμένη στα γρανάζια μιας πρωτοφανούς αβελτηρίας Πολιτείας και πολιτικών και μιας διαχρονικής αδράνειας φορέων και πολιτών.
- Ο «στραβός γιαλός» των υποδομών και τα ημιτελή έργα Αχελώου
Ο «στραβός γιαλός» δεν είναι άλλος από την κακή κατάσταση των υποδομών μας, την έλλειψη προγραμματισμού και σοβαρότητας των επικεφαλής των συναρμόδιων υπουργείων και την αδιαφορία διαδοχικών κυβερνήσεων. Η κλιματική κρίση δεν είναι πλέον μια θεωρητική απειλή, αλλά μια σκληρή πραγματικότητα που βιώνουμε με οδυνηρό τρόπο. Με τη στάθμη των υπόγειων οικοσυστημάτων να υποχωρεί δραματικά χρόνο με το χρόνο και τα ποτάμια μας να μετατρέπονται σε ρυάκια, η επανάπαυση σε μια ομαλή χρονιά είναι ο ασφαλέστερος δρόμος προς την επόμενη καταστροφή.
Η πραγματική θωράκιση της περιφέρειας μας απαιτεί την ταχύτερη δυνατή υλοποίηση μέτρων και έργων που προβλέπονται ήδη στος βασικούς πυλώνες των δύο θεσμικών εργαλείων (ΣΔΛΑΠ – ΣΔΚΠ) :
- Έργα και δράσεις ταμίευσης και εξοικονόμησης νερού – μέτρα ελέγχου των καταναλώσεων : Ολοκλήρωση ημιτελών έργων ταμίευσης, χρηματοδότηση νέων ταμιευτήρων, πολιτικές μείωσης των καταναλώσεων αρδευτικού νερού (αντικατάσταση παλαιών συστημάτων μεταφοράς και διανομής νερού με κλειστά δίκτυα, κίνητρα για υιοθέτηση έξυπνων αρδευτικών συστημάτων εξοικονόμησης νερού, κλπ.).
- Μεγάλα φράγματα – ταμιευτήρες : Συναρμόδια υπουργεία και ΟΔΥΘ, θα πρέπει να δημοσιοποιήσουν (και να δρομολογήσουν) χρονοδιάγραμμα κατασκευής κρίσιμων υποδομών, όπως τα φράγματα Ενιπέα στη Σκοπιά, στο Μουζάκι και στην Πύλη (έργα – «αποθήκες» νερού με σημαντική αντιπλημμυρική συνιστώσα) που θα επιτρέψουν αξιόπιστο προγραμματισμό καλλιεργειών στο μέλλον και θα υποκαταστήσουν χιλιάδες ενεργοβόρες και καταστροφικές (για τα οικοσυστήματα) γεωτρήσεις.
- Μεταφορά νερού από τον Αχελώο : Το πολύπαθο αυτό έργο, διελκυστίνδα δικαστικών και πολιτικών συγκρούσεων, πρέπει να βγει από τις καλένδες και να εισέλθει στην τελική ευθεία των κυβερνητικών αποφάσεων. Η ολοκλήρωση της σήραγγας μεταφοράς και του φράγματος Συκιάς αποτελεί καίριο έργο περιβαλλοντικής αποκατάστασης κατά της ερημοποίησης.
- Το θεσμικό «έμφραγμα» της γραφειοκρατίας και το «αφοπλισμένο – υπονομευμένο (;) » ξεκίνημα του ΟΔΥΘ
Την ψήφιση του Νόμου 5106/1-5-2024 για τη δημιουργία του Οργανισμού Διαχείρισης Υδάτων Θεσσαλίας (ΟΔΥΘ) την χαιρετίσαμε (με όποιες επιφυλάξεις διατυπώσαμε δημόσια) ως μια ιστορική τομή, η οποία θα δημιουργούσε τον πρώτο ενιαίο φορέα διαχείρισης υδάτων στη χώρα μας (θεσμό που οι θεσσαλοί διεκδικούσαμε εδώ και 10ετίες).
Ωστόσο, δύο χρόνια μετά ο νέος οργανισμός παραμένει ουσιαστικά ένας οργανισμός «στα χαρτιά», παγιδευμένος σε μια απαράδεκτη κυβερνητική κωλυσιεργία και σε μπαράζ καθυστερήσεων και γραφειοκρατικών διαδικασιών, που στερούν από τον φορέα τα θεσμικά εργαλεία που απαιτούνται για μια ριζική αναδιοργάνωση και θα μπορούσαν, κατά την γνώμη μου, να έχουν προβλεφθεί, αποφευχθεί ή/και ελαχιστοποιηθεί.
Εξακολουθούμε να γινόμαστε μάρτυρες μιας διάχυσης ευθυνών, την ώρα που συνεχίζεται η άναρχη, σπάταλη, μη μετρήσιμη (συχνά και ακοστολόγητη) κατανάλωση του νερού, ενώ τα μεγάλα (και μικρότερα) έργα υποδομής και η πολύπαθη μεταφορά νερού από τον Αχελώο παραμένουν σε τέλμα.
- Δυσλειτουργίες – Υποστελέχωση : Παρά την πρόσφατη έγκριση του Εσωτερικού Κανονισμού Λειτουργίας, κρίσιμες διοικητικές κ.ά. θέσεις στον ΟΔΥΘ παραμένουν κενές, ενώ καθυστερούν ή/και λείπουν ο κανονισμός δημόσιων συμβάσεων έργων και προμηθειών, οι προκηρύξεις νέων θέσεων κλπ.
- Θεσμικό κενό με τους ΟΕΒ : Χωρίς τις εφαρμοστικές αποφάσεις για την πλήρη μετάβαση ή εποπτεία των ΤΟΕΒ/ΓΟΕΒ, ο ΟΔΥΘ αδυνατεί να προχωρήσει αυτόνομα σε μεγάλες και άμεσες παρεμβάσεις και λειτουργεί απλώς ως συντονιστής καλής θέλησης. Αδυνατεί να διαχειριστεί τα τέλη άρδευσης, τα χρέη και – προπαντός – να θέσει «υπό την ομπρέλα του» (διοικητικά και οικονομικά) τους πιο αδύναμους και προβληματικούς από τους φορείς αυτούς.
Οι παρατεταμένες αυτές θεσμικές εκκρεμότητες και καθυστερήσεις γεννούν ένα εύλογο ερώτημα : Πώς περιμένουμε (ή απαιτούμε) από έναν νεοσύστατο οργανισμό να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά μείζονες διαχρονικές παθογένειες στη διαχείριση νερού και να θωρακίσει τη Θεσσαλία απέναντι στην κλιματική κρίση, όταν η ίδια η Πολιτεία του στερεί νομικά κ.ά. όπλα για να δραστηριοποιηθεί ;
Η φετινή επιτυχής διαχείριση, που οφείλεται στην υπερπροσπάθεια έμπειρων (εγνωσμένου κύρους και κατάρτισης) μελών της διοίκησης του, δεν μπορεί να κρύψει το γεγονός ότι το κράτος, για ακόμα μια φορά, κινείται με ρυθμούς χελώνας.
- Η διάχυση των ευθυνών, το διοικητικό χάος και το «μπαλάκι» στους φορείς
Η βασική επιδίωξη της ίδρυσης του ΟΔΥΘ ήταν (και παραμένει) ο τερματισμός στο κομφούζιο αρμοδιοτήτων μεταξύ Υπουργείων, Περιφέρειας, Δήμων και Οργανισμών Εγγείων Βελτιώσεων (ΟΕΒ) και η καθιέρωση ενός ενιαίου και ισχυρού συντονιστή στη διαχείριση υδάτων Θεσσαλίας. Μέχρι στιγμής όμως, συνεχίζεται το γνώριμο γραφειοκρατικό «παιχνίδι», με το «μπαλάκι» των ευθυνών να αλλάζει συνεχώς χέρια ανάμεσα σε τρεις πόλους :
- Κεντρική διοίκηση – συναρμόδια Υπουργεία : Το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ), το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων (ΥΠΑΑΤ) και συχνά το Υπουργείο Υποδομών, κινούνται σε παράλληλους δρόμους, χωρίς ουσιαστική σύγκλιση, με στεγανά, καθυστερήσεις στον σχεδιασμό, στην ιεράρχηση και την χρηματοδότηση μεγάλων έργων. Η κεντρική διοίκηση νομοθετεί μεν τη δημιουργία νέων δομών, αλλά τις αφήνει χωρίς τους απαραίτητους πόρους και αρμοδιότητες. [Σημ.: στις όποιες θετικές ενέργειες της περασμένης εξαετίας (πχ. Δίκτυα Ταυρωπού, Ορφανά – Υπέρεια κλπ.) έχουμε αναφερθεί στο παρελθόν και ανάλογα έχουμε σχολιάσει αμφιλεγόμενες επιλογές της και καθυστερήσεις (Φράγμα Ενιπέα, μελέτες Μουζακίου κ.ά.) ].
- Τοπική Αυτοδιοίκηση : Περιφέρεια και Δήμοι, παρά τις όποιες πρωτοβουλίες, περιορίζονται συχνά σε ρόλο πυροσβέστη, εγκλωβισμένοι ανάμεσα σε ελλείψεις προσωπικού, πιέσεις τοπικών κοινωνιών και παθογένειες ετών. Σοβαρές κρίσεις αντιμετωπίζονται ευκαιριακά, εκ των ενόντων και χωρίς αποτέλεσμα για την επιτάχυνση των θεσμικών αλλαγών (αν δεν υπονομεύονται, δεδομένου ότι χιλιάδες στρέμματα αρδεύονται άναρχα, αυθαίρετα και χωρίς κόστος, όπου βρίσκεται διαθέσιμο νερό).
- ΤΟΕΒ/ΓΟΕΒ : Είναι ο πιο αδύναμος και ταυτόχρονα ένας από τους κρισιμότερους κρίκους της αλυσίδας, δεδομένου ότι αποτελούν το «πρωτογενές κύτταρο» στη διαχείριση του νερού. Υποστελεχωμένοι, οικονομικά γονατισμένοι με τεράστια χρέη στην ενέργεια και πεπαλαιωμένα δίκτυα, δεν έχουν (τα τελευταία πολλά χρόνια) σταθερό συνομιλητή και τεχνική υποστήριξη. Η απροθυμία ή/και αδυναμία τους να εκσυγχρονιστούν, σε συνδυασμό με την καθυστέρηση της πλήρους ενσωμάτωσης ή εποπτείας τους από τον ΟΔΥΘ, συντηρεί (εδώ και 10ετίες) ένα καθεστώς άναρχης – μη ελεγχόμενης και μη κοστολογημένης κατανάλωσης νερού, γεγονός απαράδεκτο εν έτει 2026 για ένα κράτος μέλος της ΕΕ, που έχει ενσωματώσει την Οδηγία 2000/60.
Αυτή η πολυδιάσπαση και ασυδοσία στις αρδεύσεις δημιουργεί ένα περιβάλλον ανευθυνότητας. Ο ΟΔΥΘ δεν μπορεί να πετύχει τον μετασχηματισμό στη διαχείριση του νερού, αν οι υπόλοιποι φορείς τον αντιμετωπίζουν ως έναν ακόμα γραφειοκρατικό εταίρο (ή/και «σάκο του μποξ» για τοπικιστικές – μικροκομματικές επιδιώξεις) και όχι ως την ανώτατη, ανεξάρτητη αρχή που έχει τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο στο νερό της Θεσσαλίας.
Επίλογος : Η ώρα της ευθύνης πριν τις επόμενες ξηρασίες (ελπίζω όχι και πλημμύρες)
Η φετινή ομαλή αρδευτική χρονιά ήταν ένα δώρο της συγκυρίας και μιας προσωρινής οργανωτικής εγρήγορσης. Αν το εκλάβουμε ως λύση του προβλήματος, διαπράττουμε ένα ολέθριο σφάλμα, δεδομένου ότι το έλλειμμα νερού στη Θεσσαλία παραμένει μια ωρολογιακή βόμβα στα θεμέλια της αγροτικής μας οικονομίας και του κοινωνικού ιστού της Θεσσαλίας.
Τα περιθώρια για μετάθεση ευθυνών ή/και παραπληροφόρηση (για τον ρόλο και την αναγκαιότητα των Σχεδίων Διαχείρισης Υδάτων και του ΟΔΥΘ) έχουν εξαντληθεί προ πολλού.
Η κυβέρνηση – πρωτίστως – οφείλει να απεγκλωβίσει άμεσα τον ΟΔΥΘ από τα γρανάζια της γραφειοκρατίας, να τον ενισχύσει με τα απαιτούμενα θεσμικά και οικονομικά εργαλεία ώστε να ξεδιπλώσει το επιχειρησιακό του πλάνο και να μπορέσει να βοηθήσει στην δρομολόγηση των μεγάλων (και μικρότερων έργων) υποδομής.
Παράλληλα, τα κόμματα της αντιπολίτευσης οφείλουν να ξεκαθαρίσουν τις θέσεις τους για όλα τα παραπάνω ζητήματα, ενώ οι τοπικοί φορείς και οι χρήστες του νερού της Θεσσαλίας πρέπει να στηρίξουν έμπρακτα τον νέο φορέα και να αποδεχθούν ότι το μοντέλο της άναρχης διαχείρισης ανήκει οριστικά στο παρελθόν.
Μετά από 45 χρόνια παρακολούθησης αυτής της ανοιχτής πληγής στη Θεσσαλία, το συμπέρασμα είναι ένα : ο «γιαλός» του υδατικού – περιβαλλοντικού προβλήματος της Θεσσαλίας στις συνθήκες της νέας κλιματικής πραγματικότητας είναι πλέον γνώριμος και δεδομένος.
Το αν θα συνεχίσουμε να «αρμενίζουμε στραβά», περιμένοντας μοιρολατρικά την επόμενη καταστροφή, ή αν θα διορθώσουμε επιτέλους την πορεία μας, είναι μια απόφαση που πρέπει να ληφθεί τώρα.
Το οφείλουμε στους νέους μας και στο μέλλον του θεσσαλικού κάμπου.
*Γκούμας Κώστας, γεωπόνος, πρ. Δ/ντής Εγγείων Βελτιώσεων, πρ. πρόεδρος ΓΕΩΤΕΕ/Κεντρικής Ελλάδας, μέλος Ε.Δ.Υ.ΘΕ
