Η Σοφία Νικολάου, που επιμελείται και παρουσιάζει την εκπομπή «Βιβλίο και Πολιτισμός», που μεταδίδεται από το Ράδιο ΕΝΑ 102,5 φιλοξενεί αυτό το Σάββατο τον Κώστα Καλτσά και μιλάνε για το βιβλίο του William H. Gass «Καρτεσιανή Σονάτα και Άλλες Νουβέλες, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Gutenberg, στη σειρά Aldina. Δεν είναι ένα συμβατικό μυθιστόρημα. Είναι ένα κείμενο δύστροπο, απαιτητικό με φιλοσοφικές παραμέτρους Ο Gass δεν ενδιαφέρεται να αφηγηθεί μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος· ενδιαφέρεται να στήσει ένα φιλοσοφικό και γλωσσικό εργαστήριο, στο οποίο η αφήγηση, η συνείδηση και η ίδια η γλώσσα τίθενται υπό δοκιμή.
Στον πυρήνα της νουβέλας βρίσκεται η καρτεσιανή τριάδα νους-ύλη-Θεός, όχι όμως ως αφηρημένο φιλοσοφικό σχήμα, αλλά ως αφηγηματική δομή. Ο Θεός εμφανίζεται ως δημιουργός-αφηγητής που παλεύει με το ίδιο του το δημιούργημα, ο Νους προσωποποιείται στη φιγούρα της Έλλα Μπεντ Χες, που έχει προφητικές ικανότητες ενώ η Ύλη ενσαρκώνεται στον κακοποιητικό σύζυγό της. Η φιλοσοφία του Καρτέσιου δεν λειτουργεί εδώ ως ερμηνευτικό κλειδί, αλλά ως πεδίο σύγκρουσης: η διάκριση ανάμεσα σε πνεύμα και σώμα δεν επιλύεται, αλλά αποδομείται μέσα από τη γλώσσα. Στο «Δωμάτιο συν πρωινό» κυριαρχεί η ύλη: ένας λογιστής που διαμένει σε μια πανσιόν εγκλωβίζεται σε μια εμμονική σχέση με τα πολυάριθμα διακοσμητικά αντικείμενα και μπιμπελό, τα οποία κατακλύζουν τον χώρο και διαμορφώνουν την ψυχική του κατάσταση. Αντίθετα, στο «Η Έμμα μπαίνει σε μια πρόταση της Ελίζαμπεθ Μπίσοπ» δεσπόζει το πνεύμα: μια αποστεωμένη κοπέλα επιθυμεί τη μετουσίωση της σε γλώσσα, επιθυμεί να εισέλθει στους στίχους των αγαπημένων της ποιητριών, και ιδίως της Ελίζαμπεθ Μπίσοπ.
Η «σονάτα» δεν προσφέρει μουσική, ούτε ρυθμική ευφορία. Αντίθετα, λειτουργεί ως μεταφορά της δομής: επαναλήψεις, παραλλαγές, θεματικά μοτίβα που επιστρέφουν αλλοιωμένα, αποσπασματικές μεταβάσεις. Ο Gass γράφει όπως ένας συνθέτης. Η ανάγνωση μοιάζει με εκτέλεση παρτιτούρας χωρίς οδηγίες – ο αναγνώστης καλείται να βρει τον ρυθμό μόνος του.
Γλωσσικά, η Καρτεσιανή Σονάτα είναι ένα κείμενο υπερφορτισμένο: λογοπαίγνια, φιλοσοφικές αναφορές, μεταφορές που δεν λειτουργούν διακοσμητικά αλλά επιθετικά. Η γλώσσα δεν υπηρετεί το νόημα το παράγει, το διαστρεβλώνει, το καθυστερεί. Ο Gass ανήκει ξεκάθαρα στην παράδοση της μεταμοντέρνας μεταμυθοπλασίας, που υπονομεύει κάθε αίσθηση αφηγηματικής σταθερότητας.
Η Καρτεσιανή Σονάτα μπορεί να φανεί ελιτίστικη, αυτάρεσκη ή εξαντλητική. Όμως για εκείνον που αποδέχεται την πρόκληση, το κείμενο ανταμείβει με έναν σπάνιο τύπο λογοτεχνικής εμπειρίας που δεν είναι η απόλαυση της κατανόησης, αλλά τη χαρά της πνευματικής έντασης.
Στο δεύτερο μέρος της εκπομπής με αφορμή τον ντόρο που δημιουργήθηκε με την εξαίρεση τελικά του Μουμτζή από το βήμα για την εκδήλωση για το Ολοκαύτωμα στο Βόλο στη συντροφιά της εκπομπής θα συμμετέχει ο Θανάσης Βογιατζής, συγγραφέας που θα μιλήσει για το πώς το ΕΑΜ φυγάδευσε τους Εβραίους την εποχή της Γερμανικής κατοχής μέσα από τα βιβλία του «Τα ΕΑΣΑΔια» που κυκλοφορούν από την Σύγχρονη εποχή και «Όταν τους ιδώμεν όλους υπό το πέλμα μας» εκ επικοινωνία καθώς και μέσα από άγραφες ακόμη μαρτυρίες του Κώστα Μπελογιάννη του ανθρώπου, που έφτιαξε τις πλαστές ταυτότητες για τη φυγάδευση των Εβραίων.
Σήμερα που μια σειρά από ιστορικούς-απολογητές της αστικής εξουσίας επιχειρούν να χρησιμοποιήσουν τη λεγόμενη μικρο-ιστορία για να διαστρεβλώσουν την ιστορική πραγματικότητα και να την φέρουν στα μέτρα των επιδιώξεών τους, όπως σημειώνει η Σοφία Νικολάου, η μεγαλύτερη αξία της “τοπικής” έρευνας που έκανε ο Βογιατζής ίσως βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός ότι ανατρέπει τέτοιου είδους ιδεολογήματα.
