Διαβάζουμε στο βιβλίο της Kristin Hannah «ΤΟ ΑΗΔΟΝΙ», να λέει ο Γάλλος χωροφύλακας της κυβέρνησης του Βισύ, που συνεργάστηκε με τους ναζί: «Μου είπαν να συλλάβω τους Εβραίους που έχουν γεννηθεί σε άλλες χώρες και μένουν στο Παρίσι, και αυτό έκανα… Η κυβέρνηση θέλει να στείλει τους αλλοδαπούς Εβραίους από όλη τη Γαλλία σε στρατόπεδα συγκέντρωσης…» Η λογοτεχνία πολλές φορές λειτουργεί ως καθρέφτης της ιστορίας και ως προειδοποίηση για το μέλλον. Στις μέρες μας, η άνοδος πολιτικών δυνάμεων με αυστηρή ρητορική κατά της μετανάστευσης στην Ευρώπη, προκαλεί συζητήσεις για το αν η ιστορία θα μπορούσε να επαναληφθεί με αποδέκτες τους σύγχρονους πρόσφυγες.
Όταν συζητάμε για το προσφυγικό, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν οι σημερινοί πολιτικοί μοιάζουν με τα σκοτεινά πρόσωπα του παρελθόντος. Το πραγματικό ερώτημα είναι: Μπορεί η πίεση των αυξανόμενων ροών και ο καλπάζων ρατσισμός να σπρώξουν τις σημερινές δημοκρατίες σε μια συστηματική, βίαιη αντιμετώπιση ανθρώπων;
Η ιστορία και η κοινωνιολογία δείχνουν ότι η μετάβαση από τη σκληρή ρητορική στη μαζική βία δεν γίνεται ποτέ μέσα σε μια νύχτα. Γίνεται βήμα-βήμα. Αν αναλύσουμε πώς εξελίσσεται η κρατική συμπεριφορά σε περιόδους κρίσης, βλέπουμε τα βασικά στάδια που μπορούν να οδηγήσουν σε ακραίες καταστάσεις:
Όταν οι προσφυγικές ροές αυξάνονται, η ρητορική που παρουσιάζει τους πρόσφυγες ως «απειλή», «εισβολείς» ή «αλλοίωση του πολιτισμού» ξεφεύγει από τα περιθώρια. Υιοθετείται από συστημικά κόμματα για ψηφοθηρικούς λόγους. Αυτό που κάποτε θεωρούνταν ακραίο ή απάνθρωπο να ειπωθεί, γίνεται μέρος της καθημερινής πολιτικής συζήτησης.
Για να δεχτεί μια κοινωνία τη βία, πρέπει πρώτα να σταματήσει να βλέπει τον «άλλο» ως άνθρωπο με δικαιώματα, ανάγκες και συναισθήματα. Όταν οι άνθρωποι μετατρέπονται σε «αριθμούς», «ροές» ή «ασύμμετρη απειλή», ηθικά γίνεται πολύ πιο εύκολο για τον μέσο πολίτη να αποδεχτεί ή να ανεχτεί σκληρά μέτρα.
Υπό την πίεση της κοινής γνώμης που ζητά «λύσεις εδώ και τώρα», οι κυβερνήσεις αρχίζουν να παρακάμπτουν το διεθνές δίκαιο. Οι παράνομες επαναπροωθήσεις, οι παρατεταμένες κρατήσεις σε άθλιες συνθήκες και η ποινικοποίηση της ανθρωπιστικής βοήθειας αρχίζουν να θεωρούνται «αναγκαία κακά» για την προστασία των συνόρων.
Το μέλλον κρύβει καταστάσεις που μπορούν να επιταχύνουν αυτόν τον κύκλο. Οι προβλέψεις για εκατομμύρια «κλιματικούς πρόσφυγες» τα επόμενα χρόνια, οι πολεμικέςσυγκρούσεις, σε συνδυασμό με οικονομικές κρίσεις στην Ευρώπη, δημιουργούν το τέλειο υπόστρωμα για την ανάδειξη αυταρχικών φωνών. Σε ένα περιβάλλον διάχυτου φόβου και έλλειψης πόρων, η πολιτική υπόσχεση για «απόλυτη ασφάλεια με κάθε κόστος» γίνεται εξαιρετικά ελκυστική. Η διαφορά ανάμεσα σε ένα δημοκρατικό μέλλον και σε ένα δυστοπικό σενάριο δεν βασίζεται στις καλές προθέσεις των πολιτικών, αλλά στην αντοχή των θεσμών.
Αν οι πολίτες αποδεχτούν ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι «πολυτέλεια» ή ότι ισχύουν επιλεκτικά, τότε η διολίσθηση προς τη βία είναι μαθηματικά βέβαιη. Η ιστορική εμπειρία λέει, να αναγνωρίζουμε τα σημάδια, όταν μια δημοκρατία αρχίζει να θυσιάζει την ανθρωπιά της στο όνομα της σκοπιμότητας.
Στέφανος Σταμέλλος
