Η ταχύτατη γήρανση του πληθυσμού δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα για την ελληνική οικονομία και κοινωνία, καθιστώντας επιτακτική την ανάγκη άμεσων παρεμβάσεων. Οι δημογραφικές προβολές δείχνουν ότι τις επόμενες τρεις έως τέσσερις δεκαετίες ο πληθυσμός της χώρας θα μειωθεί έως και κατά 2,45 εκατομμύρια, ενώ οι πολίτες ηλικίας άνω των 65 ετών θα ξεπεράσουν τα 3,1 εκατομμύρια. Την ίδια στιγμή, τα άτομα σε ηλικία εργασίας αναμένεται να περιοριστούν από περίπου 6 εκατομμύρια σήμερα σε μόλις 4 εκατομμύρια, ασκώντας ασφυκτικές πιέσεις στο ασφαλιστικό σύστημα και στις δομές κοινωνικής προστασίας.
Η αντιμετώπιση αυτής της πρόκλησης απαιτεί έναν συνδυασμό οικονομικών, κοινωνικών και διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων. Καθοριστική θεωρείται η ενίσχυση της συμπληρωματικής συνταξιοδοτικής αποταμίευσης, καθώς το δημόσιο ασφαλιστικό σύστημα θα καλείται να χρηματοδοτεί ολοένα περισσότερους συνταξιούχους με εισφορές λιγότερων εργαζομένων. Η ανάπτυξη κεφαλαιοποιητικών προγραμμάτων, όπως το ΤΕΚΑ, σε συνδυασμό με φορολογικά κίνητρα για μακροχρόνια αποταμίευση, μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία πρόσθετων εισοδημάτων για τους μελλοντικούς συνταξιούχους.
Παράλληλα, αναγκαία είναι η ριζική αναδιοργάνωση του συστήματος μακροχρόνιας φροντίδας. Σήμερα, οι σχετικές δαπάνες στην Ελλάδα παραμένουν κάτω από το 0,5% του ΑΕΠ, έναντι 1,8% κατά μέσον όρο στις χώρες του ΟΟΣΑ. Η ανάπτυξη δημόσιων δομών, η επέκταση των υπηρεσιών κατ’ οίκον υποστήριξης, η εκπαίδευση επαγγελματιών φροντιστών και η οικονομική ενίσχυση των οικογενειών μπορούν να περιορίσουν την εξάρτηση των ηλικιωμένων από τις προσωπικές θυσίες των συγγενών τους.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και η αύξηση της παραγωγικότητας. Σε μια οικονομία με λιγότερους εργαζομένους, οι επενδύσεις στην αυτοματοποίηση, στην τεχνητή νοημοσύνη και στον ψηφιακό μετασχηματισμό μπορούν να αντισταθμίσουν μέρος των απωλειών του εργατικού δυναμικού. Η αναβάθμιση των επαγγελματικών δεξιοτήτων και η ενίσχυση της καινοτομίας αποτελούν απαραίτητες προϋποθέσεις για τη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας.
Σημαντικό ρόλο μπορεί να διαδραματίσει και μια στοχευμένη μεταναστευτική πολιτική, με προσέλκυση εργαζομένων σε κλάδους που αντιμετωπίζουν ελλείψεις προσωπικού. Η αποτελεσματική ένταξή τους στην αγορά εργασίας και στην κοινωνία μπορεί να ενισχύσει την παραγωγή και τα ασφαλιστικά έσοδα.
Ταυτόχρονα, η αντιμετώπιση της υπογεννητικότητας προϋποθέτει ουσιαστική στήριξη των νέων οικογενειών. Η πρόσβαση σε προσιτή κατοικία, η επέκταση των δωρεάν παιδικών σταθμών, οι γονικές άδειες και η βελτίωση των εργασιακών συνθηκών μπορούν να διευκολύνουν την απόκτηση παιδιών, επιβραδύνοντας μακροπρόθεσμα τη δημογραφική συρρίκνωση.
Στις αναγκαίες παρεμβάσεις περιλαμβάνεται επίσης η ενθάρρυνση της ενεργού γήρανσης, με δυνατότητες προαιρετικής παράτασης της επαγγελματικής δραστηριότητας και ευέλικτα σχήματα απασχόλησης για μεγαλύτερους εργαζομένους.
Τέλος, κρίσιμη είναι η έγκαιρη οικονομική προετοιμασία των νοικοκυριών για περισσότερα χρόνια συνταξιοδότησης, αυξημένες ιατρικές δαπάνες και ενδεχόμενες ανάγκες φροντίδας. Ωστόσο, η ατομική αποταμίευση δεν μπορεί να υποκαταστήσει την κρατική ευθύνη.
