Δύο αλησμόνητοι πατριώτες στο μέτωπο και η θυσία στον βομβαρδισμό του στρατιωτικού νοσοκομείου Ιωαννίνων (21.4.1941)
Κάθε χρόνο, τέτοια εποχή, πλησιάζοντας την εθνική μας επέτειο της 28ης Οκτωβρίου ο νους μου τριγυρνά στην πιο κάτω επίκαιρη ιστορία δύο ανθρώπων, ενδεικτική της αυτοθυσίας χιλιάδων Ελλήνων αγωνιστών για την ανεξαρτησία. Άνθρωποι ανιδιοτελείς, υποκινούμενοι από ευγενείς προθέσεις και αγνό πατριωτισμό, κόσμησαν με τη στάση τους όχι μόνο την τοπική μας ιστορία αλλά κορυφαίες στιγμές της νεότερης Ελλάδας.
Η Ελένη Θεοτόκη-Παρασκευοπούλου (1879-1941), γόνος της ονομαστής οικογένειας Θεοτόκη, γεννήθηκε στην Κέρκυρα. Γονείς της ήταν ο κόμης Μάρκος Αλοΐσιος Θεοτόκης (1824-1912), ασυμβίβαστος άρχοντας της εποχής του με πνευματικά ενδιαφέροντα και φιλελεύθερες ιδέες και η Αγγελική (Νίνα) Πολυλά (1850-1929), εξαδέλφη του λογοτέχνη Ιάκωβου Πολυλά. Το ζευγάρι απέκτησε οκτώ παιδιά, ανάμεσά τους και ο σπουδαίος λογοτέχνης Κωνσταντίνος (Ντίνος) Θεοτόκης (1872-1923), ο σημαντικότερος έως τις μέρες μας Κερκυραίος λογοτέχνης με πανελλήνια και διεθνή ακτινοβολία(1). Η καταγωγή της οικογένειας των Θεοτόκηδων, ανάγεται στην εποχή του Βυζαντίου και ανήκει στον κλάδο Καλοκαρδάρη ή της Σπηλιάς, που εγκαταστάθηκε στην Κέρκυρα στα μέσα του 15ου αιώνα, μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης.
Η Ελένη Θεοτόκη, από τις πρώτες αδελφές νοσοκόμες του Ερυθρού Σταυρού, παντρεύτηκε τον Ολυμπιονίκη Παναγιώτη Παρασκευόπουλο (1875-1956) και γιατρό επιδημιολόγο με μεγάλη επιστημονική καριέρα στο Παρίσι, στη διάρκεια του μετώπου του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όπου και οι δύο εθελοντικά είχαν καταταχθεί. Με το τέλος του Πολέμου εγκαθίστανται στον Βόλο, όπου διέμενε ο μεγαλύτερος αδελφός του Παναγιώτη, Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος. Ο Κ. Παρασκευόπουλος από την ορεινή Γορτυνία, απόγονος του οπλαρχηγού του 1821 Δημ. Πλαπούτα, όπως είναι γνωστό, είναι ο ιδρυτής της εφημερίδας «Η Θεσσαλία» και πατέρας του Γιώργου Παρασκευόπουλου. Έτσι, το όνομα του μεγάλου Ολυμπιονίκη, Παναγιώτη Παρασκευόπουλου συνδέεται με τον Βόλο (είχε λάβει το αρ¬γυρό μετάλλιο στη δισκοβολία στους Ολυμπιακούς της Αθήνας (1896) ενθουσιάζοντας τους θεατές με το συμμετρικό και άψογο παλμό του(2). Στον Βόλο ήρθε σε επαφή με τους αθλητικούς παράγοντες της περιοχής αναπτύσσοντας μεγάλη δράση και ιδιαίτερα με τον Γυμναστικό Σύλλογο Βόλου, στον οποίο διετέλεσε και πρόεδρος, στο διάστημα 1923-1928, σε μια δύσκολη εποχή για τον αθλητισμό. Ο γιατρός Π. Παρασκευόπουλος εγκατέστησε το ιατρείο του μαζί με το σπίτι του στην οδό Αλεξάνδρας, μεταξύ Ορμινίου και Πηλέως (εκεί που ήταν το κομμωτήριο Παπάζογλου). Παράλληλα, ορίστηκε υπεύθυνος του μικροβιολογικού εργαστηρίου του Νοσοκομείου(3) και διευθυντής υγειονομικής υπηρεσίας του Δήμου Παγασών (1919-1923)(4).
Η Ε. Θεοτόκη έχοντας βαθιά παιδεία και φιλανθρωπικό ζήλο, διά μέσου του Λυκείου των Ελληνίδων Βόλου (εκλέχτηκε στις πρώτες αρχαιρεσίες του 1923 στη διοίκησή του) και αργότερα διά μέσου του Βρεφικού Σταθμού Βόλου, πρόσφερε σπουδαίο κοινωνικό έργο στην πόλη μας. Το σπίτι τους το είχε μετατρέψει με δικές της δαπάνες σε μια μόνιμη εστία συσσιτίου και ανθρωπιστικής βοήθειας για τα παιδιά των προσφύγων και οποιασδήποτε κατατρεγμένης οικογένειας που έβρισκε εκεί θαλπωρή και ένα πιάτο ζεστό φαγητό. Η Ε. Θεοτόκη εκτός από την κοινωνική και πατριωτική δράση της διακρίθηκε και στα γράμματα, όπως όλα τα μέλη της οικογένειας Θεοτόκη. Στην ταραγμένη εποχή του Μεσοπολέμου, το όνομά της φιγουράρει μεταξύ εκλεκτών Κερκυραίων λογοτεχνών, που κράτησαν ζωντανή τη φλόγα της ντόπιας παράδοσης και αποτέλεσαν το συνδετικό κρίκο μεταξύ της μεγάλης Επτανησιακής Σχολής και των μεταπολεμικών λογοτεχνών. Διηγήματά της δημοσιεύονται σε διάφορα περιοδικά, όπως στα «Πλανέματα Αγέλαστα» (1928) με θέματα από τους πολέμους που έζησε ως αδελφή του Ερυθρού Σταυρού στη Θεσσαλονίκη, Στρυμόνα, Σέρρες και Αϊδίνη. Ιστορικά διηγήματά της δημοσιεύτηκαν και στο περίφημο βολιώτικο περιοδικό «Φιλότεχνος» (1926-1927). Μάλιστα στο τεύχος Δ΄ είχε την επιμέλειά του, λόγω του ότι ήταν αφιερωμένο στην προσωπικότητα του αδελφού της Ντίνου Θεοτόκη, που εκείνη τη χρονιά (1923) είχε πεθάνει.
Το ίδιο σημαντική ήταν η κοινωνική προσφορά του Π. Παρασκευόπουλου στον τομέα της ιατρικής, όπου πρόσφερε τις πολύτιμες υπηρεσίες του, συχνά, χωρίς οικονομική ανταμοιβή, σε μια εποχή, όπου ένα μεγάλο μέρος του ντόπιου πληθυσμού νοσούσε από μολυσματικές ασθένειες. Η αφιλοχρηματία του όμως αυτή φαίνεται ότι ενόχλησε αρκετούς από το περιβάλλον των γιατρών. Έτσι, το ζεύγος Παρασκευοπούλου, λίγο πριν το 1930, αναγκάστηκε να φύγει από τον Βόλο και να μεταστεγαστεί στην Αθήνα.
Στον Πόλεμο του 1940 η παλαίμαχος αδελφή νοσοκόμα Ε. Θεοτόκη, που στο μεταξύ είχε λάβει το παράσημο του Ερυθρού Σταυρού και ο Π. Παρασκευόπουλος, παρά την προχωρημένη ηλικία τους, έσπευσαν και πάλι να καταταγούν στο μέτωπο για να ενισχύσουν τον αγώνα. Η μοίρα το έφερε να συναντηθούν για τελευταία φορά, μόνο για λίγα λεπτά, ανήμερα του Πάσχα του 1941, στο 2ο Στρατιωτικό Νοσοκομείο των Ιωαννίνων το οποίο στεγαζόταν στο νεόδμητο, τότε, κτήριο της Ζωσιμαίας Παιδαγωγικής Ακαδημίας. Ο Παναγιώτης της ζήτησε μόνο για λίγο να πεταχτεί για λίγο έξω στην πόλη για να προμηθευτεί τσιγάρα και να επιστρέψει στο Νοσοκομείο να κάνουν Πάσχα μαζί, τη στιγμή που τα πάντα ήταν κλειστά, λόγω των σφοδρών βομβαρδισμών από τους Γερμανούς που είχαν ξεκινήσει την Μ. Πέμπτη.
Σημειώνεται ότι η Ελένη Θεοτόκη είχε τεθεί προϊσταμένη όλων των αδελφών νοσοκόμων -και των εθελοντών και των επαγγελματιών του Ελληνικού Ερυθρού- που υπηρετούσαν στα 12 συνολικά στρατιωτικά νοσοκομεία των Ιωαννίνων και όσων είχαν υπηρετήσει στα νοσοκομεία του μετώπου (κατά γραπτή μαρτυρία του συζύγου της Παναγιώτη Παρασκευόπουλου).
Την ώρα, λοιπόν, που η Ελένη βρισκόταν σε αίθουσα του Νοσοκομείου όπου είχε συγκεντρώσει τις εξ’ Αθηνών αδελφές νοσοκόμες, δίνοντας οδηγίες και ενώ οι περισσότεροι τραυματίες είχαν μεταφερθεί στα μετόπισθεν Νοσοκομεία της Αμφιλοχίας, Άρτας, Αγρινίου, Μεσολογγίου και Αθηνών έγινε ο σφοδρός βομβαρδισμός των Ιωαννίνων από γερμανικά αεροπλάνα (στούκας), λίγο πριν την υπογραφή της συνθηκολόγησης στο Βοτονόσι. Ήταν μεσημέρι 20 Απριλίου του 1941. Το 2o Στρατιωτικό Νοσοκομείο βομβαρδίστηκε παρότι έφερε τεράστιο ευδιάκριτο σήμα του Ερυθρού Σταυρού(5).
Έπεσαν τρεις βόμβες. Εκείνη τη στιγμή γινόταν εγχείρηση. Σκοτώθηκαν γιατροί, νοσοκόμοι και όσοι βρίσκονταν στο χειρουργικό θάλαμο, εκτός από τον εγχειριζόμενο. Το μεγάλο χολ ανάμεσα στα δύο χειρουργεία ήταν γεμάτο νοσοκόμους, αρρώστους και τραυματίες.
Οι γιατροί και οι αδελφές εν δράσει. Πενήντα επτά άνθρωποι κομματιάστηκαν από τις βόμβες. Ανάμεσά τους και η Ελένη Θεοτόκη. Στο μεταξύ, ο Παναγιώτης, ενόσω επέστρεφε στο Νοσοκομείο, βλέπει τον βομβαρδισμό και τρέχει πανικόβλητος για να συναντήσει τη φρίκη. Έντρομος περιδιαβαίνει κάθε γωνιά του κτηρίου που την ήξερε καλά, αναζητώντας τη γυναίκα του. Στο μικρό χειρουργείο, όπου λίγο πριν τον βομβαρδισμό είχε συναντήσει τον γιατρό Ξενοφώντα Κοντιάδη, Καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών επί το έργον του, τώρα τον αντικρίζει «πρηνή». Ήταν νεκρός. Αλλόφρων συνεχίζει την έρευνά του. Παντού συναντά πτώματα. Πολλά αναγνωρίζει. Αρκετά είναι ακέφαλα. Κάποια στιγμή εντοπίζει κάτι… Συντετριμμένος ανασύρει ένα μόνο τμήμα του ποδιού της γυναίκας του, που την επομένη ετάφη μαζί με όλους τους νεκρούς του βομβαρδισμού, παρουσία των αρχών της πόλης, στο Α΄ Νεκροταφείο Αγίου Νικολάου Κοπάνων. Ο Παναγιώτης Παρασκευόπουλος παρά την ανείπωτη τραγωδία που έζησε, είχε το κουράγιο, αμέσως μετά, να αποτυπώσει στο χαρτί λεπτομερώς το χρονικό αυτής της καταστροφής, δίνοντας πλείστα στοιχεία κι αποτελώντας πολύτιμη πρωτογενή πηγή για μία από τις πιο τραγικές σελίδες της γερμανικής εισβολής στην Ελλάδα και της θηριωδίας της(6).
Ο ίδιος στη συνέχεια αποσύρθηκε στο χωριό των Καρουσάδων, στον παλιό πύργο της οικογένειάς της Ελένης Θεοτόκη, όπου και πέθανε δεκαπέντε χρόνια αργότερα. Αυτός ήταν ο τραγικός επίλογος της ιστορίας δυο πατριωτών, που έζησαν ένα διάστημα στον Βόλο, προσφέροντας έργο αλησμόνητο στην πατρίδα αλλά και στην τοπική μας κοινωνία.
Ας είναι η μνήμη τους αιώνια.
1. Για τον Ντ. Θεοτόκη βλ. Μαρία Σπανού, Η πνευματική δόξα του Κωνσταντίνου Θεοτόκη, 24ος τόμος, Εταιρεία Θεσσαλικών Ερευνών, Βόλος 2023, σ. 181-204.
2. Για τη μεγάλη διάκριση του Π. Παρασκευόπουλου βλ. Εφημ. «Πανθεσσαλική», Βόλος 28.3.1896. Επίσης, Νίτσα Κολιού, «Σελίδες από την τοπική ιστορία, Ο Γυμναστικός Σύλλογος», εφημ. «Θεσσαλία», Βόλος 25.4.1976.
3. Το Μικροβιολογικό Εργαστήριο στο Αχιλλοπούλειο Δημοτικό Νοσοκομείο Βόλου με διευθυντή τον Παρασκευόπουλο ιδρύθηκε το 1919. Πρακτικά Δήμου Παγασών, απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Παγασών (εισηγητής Σπ. Σπυρίδης) ,αρ. 140/1919, τόμος 14, σελ. 292 – 293.
4. Το 1920 ο Παρασκευόπουλος υπέβαλε στο Δήμο Παγασών πλήρη μελέτη περί της λήψης εξυγιαντικών μέτρων σε διάφορες συνοικίες του Βόλου, μαζί με προτάσεις σχετικά με τα λύματα των εργοστασίων. Στη συνέχεια, λειτούργησε μικροβιολογικό εργαστήριο, το οποίο εξοπλίστηκε με κλιβάνους, απομονωτήριο και άλλα μέσα με δαπάνη του Δήμου Πρακτικά Δήμου Παγασών, αρ. απόφ. 43/1920, τόμος 15, σελ. 143 και 199.
5. Προφορικές μαρτυρίες του Γιώργου Παρασκευόπουλου. Επίσης βλ. E. Βραχνή «Το καταματωμένο Πάσχα του 1941 στα Ιωάννινα», περιοδικό «Η Δράσις μας», Σύλλογος Τυφλών Ελλάδος, τχ. Απριλίου 2008· Λάμπρος Λελοβίτης στο: https://eeyed.gr/19410420ssas· https://www.pemptousia.gr/2025/04/ioannina-pascha-1941-20-apriliou.
6. Ευχαριστώ θερμά τον Κωνσταντίνο Γ. Παρασκευόπουλο, που μου εμπιστεύτηκε το σπάνιο αυτό ντοκουμέντο, το χειρόγραφο του αείμνηστου Παναγιώτη Παρασκευόπουλου.
