Οι ανάγκες των πολιτών μετά και τις μεγάλες καταστροφές του 1955, αλλά και η επιλογή της κεντρικής διοίκησης ν’ αναθέσει καθήκοντα ανοικοδόμησης στον Στρατό και να μην εισακούσει τις προτάσεις του Τεχνικού Επιμελητηρίου, έπαιξαν ρόλο στη διαμόρφωση του Βόλου όπως τον ξέρουμε σήμερα. Αυτό επισημαίνει και ο αρχιτέκτονας και ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Κώστας Αδαμάκης, αφήνοντας κάποια περιθώρια όμως για παρεμβάσεις, έστω κι αν τα περιθώρια είναι πολύ στενά πλέον…
Συνέντευξη: Χρυσόστομος Τρίμμης
«Είναι γεγονός ότι εδώ έγιναν μερικά πολύ σημαντικά λάθη στην ανοικοδόμηση του Βόλου γιατί η κεντρική διοίκηση, έχοντας στις σκέψεις της τη γρήγορη αποκατάσταση των πληγέντων τη δεκαετία του 1950, που ήταν κατά κύριο λόγο φτωχοί εργάτες, χωρίς μεγάλα εισοδήματα, με τα σπίτια τους, μικρά και πέτρινα, χωρίς αντισεισμική θωράκιση, να έχουν καταστραφεί. Η νεοκλασική πόλη του Βόλου καταστράφηκε συθέμελα, και σε ό,τι αφορά τις ιδιωτικές κατασκευές και τα δημόσια κτήρια» αναφέρει αρχικά ο κ. Αδαμάκης.
-Προφανώς είχε παίξει ήδη τον ρόλο του ο σεισμός του 1954 στους Σοφάδες Καρδίτσας…
Βεβαίως και είχε παίξει ρόλο. Από εκεί και πέρα, η όλη καταστροφή δημιούργησε ένα πολύ μεγάλο κοινωνικό θέμα και κοινωνικό πρόβλημα. Πώς πρότεινε να το λύσει η κυβέρνηση; Ανέθεσε σε στρατιωτική διοίκηση και στον στρατηγό Ιατρίδη, με την εγκατάσταση να γίνεται στον χώρο του Γυμναστικού Συλλόγου Βόλου στην οδό Ιωλκού, να κάνει ό,τι μπορεί, όσο πιο γρήγορα γινόταν. Τις μελέτες των νέων κτηρίων που έπρεπε να είναι αντισεισμικά τις ανέλαβε ο Περικλής Παρασκευόπουλος, που ήταν ένας εξαιρετικός καθηγητής, που είχε λάβει μέρος και σε θέματα που είχαν προκύψει από σεισμούς σε άλλες περιοχές. Είχε τη σχετική εμπειρία δηλαδή. Οπότε, μελέτησε τον τύπο του αντισεισμικού σπιτιού, που είναι δύο πλευρές με τούβλα και ανάμεσα μπετόν, ο τύπος «Παρασκευόπουλου», από το όνομα του επινοητή, ή «ψύχα». Αυτό είναι πραγματικά ένα πολύ σταθερό κτήριο, γιατί το 90% αυτών ήταν ισόγεια ή είχαν και έναν ακόμη όροφο, για όσους είχαν περισσότερα λεφτά. Δεν μπορεί να σηκώσει όμως περισσότερους ορόφους.
-Η πόλη πώς είχε διαμορφωθεί πριν τον σεισμό;
Η πόλη του Βόλου δεν είχε χτιστεί αρχικά ως κανονική πόλη, αλλά ως εμπορική αποβάθρα, από το 1840 που έγινε η νέα πόλη στην ανατολική παραλία. Οι έξυπνοι Πηλιορείτες έμποροι που προέρχονταν από την Αίγυπτο, τη Ρωσία, τη Ρουμανία και τη Βόρεια Ευρώπη, έχοντας αρκετά χρήματα, έχτισαν σπίτια στο Πήλιο και αγοράσανε οικόπεδα στην μπαζωμένη από τους Τούρκους παραλία που ήταν αυτοί που την πούλησαν, σε όσους είχαν λεφτά. Πήραν λοιπόν τα οικόπεδα-φιλέτα, φτιάχνοντας εκεί αποθήκες και εμπορικά και πιο πάνω τις κατοικίες τους. Άρα η πόλη δεν είχε κανονικό σχέδιο για να έχει ληφθεί μέριμνα για δημόσιες χρήσεις, δικαστήρια, νοσοκομεία, πλατείες, πάρκα… γι’ αυτό και ο Βόλος έχει μεγάλο έλλειμμα σε χώρους για δημόσια κτήρια, πρασίνου, αθλητισμού. Γι’ αυτό και είναι έτσι τα πράγματα.
-Διαφορετικές απόψεις προφανώς υπήρχαν…
Τότε, αφού γκρεμίστηκαν τα περισσότερα οικοδομικά τετράγωνα συθέμελα, το Τεχνικό Επιμελητήριο και ο αείμνηστος εξαιρετικός φίλος και συνάδελφος, Άρης Τσαλαπάτας, μηχανολόγος μηχανικός που ήταν ο πρόεδρός του, πρότεινε, όπως διαβάζουμε και σε εφημερίδες της εποχής, να σταματήσει λίγο η ανοικοδόμηση και τα έργα, να βρεθούν λύσεις εκ των εν όντων, με σκηνές ίσως ή πρόχειρες κατασκευές (παράγκες).
-Με τι στόχο;
Το Τεχνικό Επιμελητήριο είπε ότι ανοίγει μία καινούργια σελίδα για να κάνουμε την πόλη μας πραγματική πόλη. Πώς όμως; Με αναδασμό. Η πόλη ούτως ή άλλως από το αρχικό σχέδιο είχε πολύ ωραίους, μεγάλους οριζόντιους δρόμους, παράλληλους με την παραλία. Οι κάθετοι όμως ήταν δρομάκια, 2,5-4 μέτρα το πολύ, για να χωρούν απλά τα εμπορεύματα. Είπε λοιπόν να γίνει αναδασμός με νέους όρους δόμησης, και να γίνει μία πόλη που πιθανότατα θα είχε πανταχόθεν ελεύθερο σύστημα δόμησης αλλά θα είχε εξασφαλίσει μέσω δεσμεύσεων, που θα πληρώνονταν οι ιδιοκτήτες των οικοπέδων από το Δημόσιο, για να μπορέσουμε να έχουμε δημόσιες υποδομές. Αυτό δεν έγινε και έτσι προχώρησε η πόλη με τα σπίτια Παρασκευόπουλου.
-Και φτάνουμε στο αποτέλεσμα του σήμερα;
-Αυτό είχε ως αποτέλεσμα μία βιομηχανική πόλη η οποία ήταν σε μεγάλη ανάπτυξη, όντας ένα από τα μεγαλύτερα βιομηχανικά κέντρα της Ελλάδας, αντί να κτιστεί με νέες οικοδομές από οπλισμένο σκυρόδεμα, που είχε ήδη έρθει στην Ελλάδα από τη δεκαετία του 1920 και το δίδασκε ο Παρασκευόπουλος στο Μετσόβιο, και είχαν ήδη αρχίσει να γίνονται τα πρώτα πολυώροφα κτήρια, και να αποκτήσει η πόλη μία όψη ενός μοντέρνου, αναπτυσσόμενου βιομηχανικού κέντρου-λιμανιού, απέκτησε την όψη με τα ισόγεια σπιτάκια με τις στέγες, ενός χωριού του κάμπου. Δεν ήταν καν πηλιορείτικο που έχει μία ωραία αρχιτεκτονική, αλλά δεν μπορούσαν στον Βόλο να χτιστούν οικοδομήματα με πέτρες και ήταν πολύ ακριβά. Γίνανε λοιπόν αυτά τα αθώα, απλά, πολύ καλά σπιτάκια, που λύσανε όμως το πρόβλημα. Μπήκαν όλες οι οικογένειες μετά από 5-6 μήνες και λύθηκε το πρόγραμμα της στέγασης. Όμως η πόλη δεν είχε λύσει τα προβλήματά της και επικρατούσε χάος. Αν επικρατούσε η πρόταση του Τεχνικού Επιμελητηρίου, θα μιλούσαμε για μία άλλη πόλη τώρα.
-Θα μπορούσαμε να έχουμε εύκολα πιο ψηλά κτήρια λοιπόν και περισσότερο ελεύθερο χώρο;
Έχοντας την τεχνολογία του οπλισμένου σκυροδέματος, αν γινόντουσαν λιγότερα πιο ψηλά κτήρια σε ένα οικοδομικό τετράγωνο, θα είχαμε αέρα, ήλιο, φωτισμό και θα ήταν όπως είναι τα Βόρεια Προάστια. Είναι όνειρα θερινής νυκτός, δεν έγιναν, έρχονται και οι πλημμύρες με τους νεκρούς και έπεσε ό,τι είχε μείνει. Αλλά ήταν το σημείο μηδέν…
-Μόνο εκεί εγκλωβίστηκε ο Βόλος; Στις αποφάσεις της Κεντρικής Διοίκησης και του Στρατού;
Λάθη έγιναν… Έχω βρεθεί σε πολλές πόλεις, και όποτε πηγαίνω το πρώτο πράγμα που ρωτάω είναι που είναι η παλιά πόλη. Βρίσκω τα παλιά κτήρια, τα τείχη διατηρημένα… Εδώ είχαμε μία θαυμάσια παλιά πόλη, την Τουρκόπολη, στο παλαιό ενετικό κάστρο που επί πρώτης δημαρχίας του Βόλου κρίνανε ότι έπρεπε να χαράξουν κατ ριγέ δρόμους, όπως σε όλη την πόλη, στον λόφο των Αγίων Θεοδώρων. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να καταστραφούν τα τζαμιά, οι στρατώνες, οι οφιοειδείς δρόμοι με τη λάσπη, που ήταν χαρακτηριστικά μνημεία της πόλης, και κομμάτι της ιστορίας της. βέβαια, θέλανε τότε να ξεχάσουν κάθε τι που είχε σχέση με τον Τούρκικο Ζυγό, τη ραθυμία των Τούρκων… Έχει μία λογική, αλλά αν τα είχαμε κρατήσει θα είχαμε κρατήσει και την παλιά πόλη. Στη συνέχεια ήρθε η δαιμονοποιημένη θα έλεγα αντιπαροχή από τη δεκαετία του 1960, που έδινε κανείς ένα οικόπεδο και μετά από δύο χρόνια έπαιρνες διαμέρισμα ή διαμερίσματα για το παιδί, για σένα ή και για να έχεις ένα ενοίκιο. Αυτό ήταν μία μεγάλη υπόθεση για τον φτωχόκοσμο του Βόλου. Η αντιπαροχή δεν είχε μόνο άσχημα αποτελέσματα. Ο Βόλος κατ’ εικόνα βέβαια έγινε καθ’ εικόνα και κατ’ ομοίωση της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης. Μεγάλη πόλη, άτυπη και ουδέτερη με τα κτήρια εν σειρά. Τα τελευταία 20 χρόνια με την αλλαγή του ΝΟΚ, και με την είσοδο πολλών νέων και φερέλπιδων μηχανικών και αρχιτεκτόνων, έχουμε πολύ ενδιαφέρουσες αρχιτεκτονικές λύσεις. Ωστόσο ο όγκος και το μέγεθος εξακολουθεί να υπάρχει. Έχουμε σειρά πολυκατοικιών και ενδιάμεσα κανένα διώροφο σπίτι που δεν γκρεμίστηκε επειδή έπαιρνε λιγότερη αντιπαροχή.
Τα σπίτια Παρασκευόπουλου όμως βοήθησαν στις δυτικές συνοικίες, που ήταν μία άτυπη βιομηχανική ζώνη, με τις αποθήκες του Γκλαβίνη, το Μεταξουργείο, του Αδαμόπουλου!
-Δηλαδή;!;!
Εδώ ήταν μικροί κλήροι και χτίστηκαν πολλά σπίτια του τύπου αυτού. Ο ένας μπορεί να έδινε το σπίτι του για αντιπαροχή, αλλά ο διπλανός μπορεί να μην το έδινε! Τα σπίτια Παρασκευόπουλου σώσανε τις δυτικές συνοικίες από την εικόνα που έχει ο κεντρικός Βόλος! Έχουμε πολύ μικρότερη κάλυψη, 40% αντί 70%, έχουμε τον μισό συντελεστή δόμησης και κάτι λιγότερο από τριπλάσιο όγκο. Αν αυτά γινόντουσαν όλα πολυκατοικίες θα ήταν μεγάλος. Άρα έχουμε καλύτερο αερισμό και φυσικό φωτισμό και έχουμε χώρους στάθμευσης. Αυτά είναι κάποια οφέλη που προέκυψαν, παρά το ότι έδειχνε μία πόλη του κάμπου.
H πραγματικότητα και οι δυνατότητες του παρόντος
-Τώρα τι θα μπορούσε να γίνει εν έτει 2024; Προφανώς το κέντρο δεν αλλάζει…
Δεν αλλάζει με τίποτα το κέντρο. Πάντως πιστεύω ότι δεν σημαίνει ότι πρέπει να καταθέσουμε τα όπλα. Μπορούν να γίνουν ρυθμίσεις ώστε να βελτιωθεί η εικόνα της γειτονιάς. Ένα παράδειγμα: Μεταξύ Αγίου Κοσμά που είναι στην Αχιλλέως και του 13ου Δημ. Σχολείου έχουν μπει κάτι μπάρες κι αυτός ο δρόμος που δεν βγάζει πουθενά, η Δημάρχου Γεωργιάδου καταλήγει πεζόδρομος, και πολύ καλά κάνει. Μητέρες περιμένουν τα παιδιά τους που παίζουν… Πρέπει να χαλάσει το μπετόν και να γίνει χώρος πρασίνου, μια παιδική χαρά και μία πλατεία για τη γειτονιά. Επίσης, η πλατεία που έγινε με την αναβάθμιση του χώρου και τη Γαλλική Καπναποθήκη έσωσε όλη τη γειτονιά.
Να έχουμε μικρές παρεμβάσεις ανά γειτονιά δηλαδή…
Έστω αυτές. Βέβαια μπορούμε κάποια στιγμή να δούμε τις δυνατότητες για μεγαλύτερες παρεμβάσεις;
-Απλώνει η πόλη;
Φυσικά και απλώνει. Κάποιοι μένουν στα Λεχώνια, στα Μελισσάτικα. Είναι η φυσική εξέλιξη μιας πόλης.
-Σε κάποιες πόλεις, πχ στη Λάρισα, το κέντρο κλείνει. Πεζόδρομοι, δρόμοι ήπιας κυκλοφορίας… Συμφωνείτε με μία τέτοια λογική;
Καλά κάνει. Η Λάρισα που ήταν μία χάλια πόλη έγινε πολύ ωραία.
-Θα ταίριαζε ένα μοντέλο κλειστού κέντρου στον Βόλο; Χωρίς αυτοκίνητα;
Όλα έχουν το τίμημά τους. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να υπάρχουν περιφερειακοί χώροι στάθμευσης. Γιατί που θα πάνε όλα αυτά τα αυτοκίνητα; Βέβαια μου κάνει εντύπωση ότι χώροι στάθμευσης στις εισόδους των πόλεων είναι άδειοι. Πόσο κάνει να περπατήσει κανείς; 10 λεπτά; Καταλαβαίνω βέβαια ότι είναι και οι ρυθμοί της καθημερινότητας που παρεμβάλλονται. Κατανοώ και τους επαγγελματίες και τους πάντες. Αλλά θα ήταν μία σκέψη που θα μπορούσε να μελετηθεί.
-Το παρλιακό μέτωπο θα μπορούσε ν’ αλλάξει;
Πριν από πολλά χρόνια όντας αντιδήμαρχος Βόλου επί δημαρχίας Πιτσιώρη, είχαν γίνει δύο πανελλήνιοι αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί, ο ένας για το κοιμητήριο του Κούκου, και ο δεύτερος για το παραλιακό μέτωπο. Στον πρώτο είχε πάρει το πρώτο βραβείο ένας καθηγητής του Μετσόβιου, με μία εξαιρετική μελέτη. Μετά, το λέω και ντρέπομαι, όντας ακόμη αντιδήμαρχος, είπε η τεχνική υπηρεσία ότι θα έκανε αυτή τη μελέτη. Την έκανε και έγινε αυτό το αίσχος, ο Κούκος. Θα είχαμε ένα κοιμητήριο ευρωπαϊκού επιπέδου.
Για το παραλιακό μέτωπο, η αρχιτέκτονας Κατερίνα Τσιγαρίδα πήρε το πρώτο βραβείο για τη μελέτη της, αλλά δεν υλοποιήθηκε τίποτα. Συνεχίζει η παραλία να είναι άσφαλτος, χωρίς να έχει λόγο να είναι έτσι, με τη δικαιολογία ότι πραγματοποιούνται εκεί οι παρελάσεις. Κλείσε τη Δημητριάδος ή την Ιάσωνος για 2 ώρες, κάνε την παρέλαση εκεί, και κάνε μία ωραία διαμόρφωση με πράσινο, με παγκάκια και να είναι όπως είναι όλες οι παραλίες ευνομούμενων χωρών. Αυτό είναι κάτι που πρέπει να γίνει και μπορεί να γίνει, χωρίς κανένα πρόβλημα. Αυτό και το πάρκου του Αγίου Κωνσταντίνου πρέπει να είναι ένα πακέτο και να προκύψει ένα αποτέλεσμα μέσω ενός πανελληνίου αρχιτεκτονικού διαγωνισμού.
