Ο Βόλος δεν είναι μόνο πόλη. Είναι τοπίο, λιμάνι, πέρασμα, σύμβολο. Και, όπως αποδεικνύεται, ίσως είναι και γλωσσικός χάρτης — μια λέξη που κουβαλά μέσα της αιώνες ναυτικών ιστοριών, πολιτισμικών ανταλλαγών και σημείων της γεωγραφίας.
Ο Δρ Σωκράτης Σαβελίδης, Διευθυντής της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Μαγνησίας, Διευθυντής της ΑΣΠΑΙΤΕ Βόλου και Μεταδιδακτορικός Ερευνητής στη Διοίκηση με τη βοήθεια Τεχνητής Νοημοσύνης στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, παρουσιάζει μία νέα ετυμολογική θεωρία για την προέλευση του ονόματος Βόλος — μια θεωρία που αναπτύχθηκε μέσα από μια πρωτότυπη συνεργασία ανθρώπου και τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ).
Βεβαίως, όπως σημειώνει ο κ. Σαβελίδης, την αρχική ιδέα την είχε ο άνθρωπος. Η Τεχνητή Νοημοσύνη, το ChatGPT, βοήθησε με τη συστηματική ανάλυση, τη γλωσσολογική διασταύρωση, την εύρεση ιστορικών παραδειγμάτων. Ο διάλογος μεταξύ ανθρώπινης διαίσθησης και μηχανικής επεξεργασίας παρήγαγε μια ερμηνεία που είναι και επιστημονικά πειστική και αφηγηματικά γοητευτική.
Η εργασία αυτή πρόκειται να παρουσιαστεί σύντομα σε συνέδριο τοπωνυμίας και να κατατεθεί σε επιστημονικές εταιρείες και φορείς πολιτιστικής κληρονομιάς. Αλλά πριν από αυτό, είναι σημαντική η συνομιλία με τον πολίτη που ίσως αναρωτήθηκε κάποια στιγμή: «Γιατί ο Βόλος λέγεται Βόλος;»
Όπως αναφέρει ο κ. Σαβελίδης, ο Βόλος είναι, ίσως, ο λαιμός της θάλασσας. Ο τόπος όπου το νερό βρίσκει άνοιγμα, εισχωρεί και προστατεύει. Το όνομά του δεν το όρισε ούτε θεός, ούτε βουνό. Το όρισε το σχήμα του, το πώς τον έβλεπαν οι ναυτικοί, το πώς τον όριζαν οι λέξεις τους.
Κι αυτό, αν μη τι άλλο, είναι ένα όνομα που αξίζει να θυμόμαστε — και να προφέρουμε με συνείδηση όχι μόνο ιστορική, αλλά και γλωσσική.
Όχι μύθος, αλλά γεωγραφία
Οι επικρατούσες θεωρίες για την προέλευση του ονόματος είναι τρεις:
- Η σλαβική, που συνδέει το «Βόλος» με ρίζες όπως golo (γυμνός τόπος).
- Η μυθολογική, που το θεωρεί παραφθορά της αρχαίας Ιωλκού.
- Η λαϊκή, που συνδέει το όνομα με λέξεις όπως «βολή», «γύρος», ή «βολικός τόπος».
Καμία όμως δεν δένει απόλυτα με τη γεωγραφία του τόπου: ένα στενό θαλάσσιο άνοιγμα, που οδηγεί σε έναν βαθύ, προστατευμένο μυχό, στο «τέρμα» του Παγασητικού.
Κι εδώ ξεκινά η εναλλακτική υπόθεση: το όνομα Βόλος δεν έχει ρίζες μυθικές ή σλαβικές, αλλά λειτουργικές. Είναι τοπωνυμία που προέκυψε από τη ναυτική χρήση, από τα μάτια και τα λόγια των ναυτικών που πρώτοι πλεύρισαν τον Παγασητικό.
Από τη λέξη gula στο Βόλος
Στα λατινικά, η λέξη gula σημαίνει «λαιμός», αλλά και «κατάποση». Είναι λέξη έντονης σωματικότητας, που ταξιδεύει στον χρόνο και αποκτά νέες χρήσεις: στα ιταλικά γίνεται gola, δηλώνοντας στενά περάσματα. Στη μαλτέζικη ναυτική γλώσσα συναντάται ως gule, για να δηλώσει βαθιές, ασφαλείς θαλάσσιες εσοχές — μυχούς, «λαιμούς της θάλασσας».
Η περιοχή του σημερινού Βόλου είναι ακριβώς αυτό: ένας θαλάσσιος λαιμός. Ένας κόλπος που εισχωρεί στη γη, καταπίνει τη θάλασσα, και προστατεύει όποιον αγκυροβολεί εκεί.
Η ιδέα λοιπόν είναι η εξής: το όνομα “Βόλος” προέρχεται από τις λέξεις gula → gola → gule → golos → Volos. Μέσα από φωνολογικές μεταπτώσεις, γραφικές παραλλαγές, και την αλληλεπίδραση λατινικών, ιταλικών, μαλτέζικων και ελληνικών παραδόσεων.
Η γεωμορφία ως λέξη
Σύμφωνα με τον ίδιο, το να δίνουμε όνομα σε έναν τόπο από τη γεωγραφία του είναι πανάρχαια πρακτική. Δεν χρειάζεται πάντα ένας μύθος — χρειάζεται ένα λιμάνι, μια είσοδος, ένα βλέμμα ναυτικού.
Η νέα θεωρία για τον Βόλο υποστηρίζει ότι το όνομα:
- χαρακτήριζε τη μορφή του τόπου: στόμιο, βαθύ κολπίσκο, σημείο τερματισμού.
- ήταν λέξη που χρησιμοποιούσαν ναυτικοί από Βενετία, Γένοβα, Μάλτα, Καταλονία, οι οποίοι από τον 13ο έως τον 15ο αιώνα κατέγραφαν τοποθεσίες σε λιμενολόγια (portolani).
- ελληνοποιήθηκε με το πέρασμα του χρόνου, ενσωματώθηκε στον χάρτη και στη μνήμη.
Το τελικό Βόλος είναι το απόσταγμα αυτής της διαδρομής.
Μια λέξη με βαθιές ρίζες
Η λέξη gula δεν ξεκινά από τη λατινική. Πηγαίνει πίσω στην Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα gʷel-», που σημαίνει «καταπίνω».
Είναι η ίδια ρίζα που έδωσε στα νέα ελληνικά τη λέξη γουλιά. Κι αυτή η κοινή ρίζα, που ενώνει τη φωνή των αρχαίων με τη λέξη που λέμε σήμερα στον καφενέ, είναι που κάνει τον Βόλο — όχι απλώς όνομα, αλλά ιστορική συνέχεια.
Συνεργασία ανθρώπου και τεχνητής νοημοσύνης
Η θεωρία αυτή, όπως επισημαίνει ο κ. Σαβελίδης, δεν προέκυψε από κάποιο αρχείο, ούτε από τύχη. Προέκυψε από συνεργασία: «εγώ παρείχα την ιδέα, τη γνώση του τόπου, τη διαισθητική σύνδεση της γεωγραφίας με τις λέξεις• η τεχνητή νοημοσύνη παρείχε λεξιλογικά δεδομένα, φωνολογικές εξελίξεις, συγκρίσεις, χαρτογραφικά παραδείγματα».
Ήταν μια συνεργασία δημιουργική, διαλογική, εξελισσόμενη. Δεν αντικαθιστά την επιστήμη — την ενισχύει, όταν ο άνθρωπος κρατά τον πυρήνα της σκέψης και η μηχανή βοηθά να αναπτυχθεί.
Από τον Βόλο στην «La Goulette»
Η λειτουργική αυτή ετυμολογία δεν είναι μοναδική. Πόλεις όπως η La Goulette στην Τυνησία (από το gola), ή το Porto στην Πορτογαλία (από το Portus Cale), επιβεβαιώνουν ότι πολλές πόλεις της Μεσογείου πήραν το όνομά τους από τη ναυτική τους θέση και όχι από εσωτερική πολιτισμική αυτοαναφορικότητα.
Επίλογος
«Ο Βόλος είναι, ίσως, ο λαιμός της θάλασσας. Ο τόπος όπου το νερό βρίσκει άνοιγμα, εισχωρεί και προστατεύει. Το όνομά του δεν το όρισε ούτε θεός, ούτε βουνό. Το όρισε το σχήμα του, το πώς τον έβλεπαν οι ναυτικοί, το πώς τον όριζαν οι λέξεις τους.
Κι αυτό, αν μη τι άλλο, είναι ένα όνομα που αξίζει να θυμόμαστε — και να προφέρουμε με συνείδηση όχι μόνο ιστορική, αλλά και γλωσσική», επισημαίνει ο κ. Σαβελίδης.
Επόμενα βήματα
Η εργασία αυτή θα παρουσιαστεί σε συνέδριο τοπωνυμίας και ιστορικής γλωσσολογίας και θα κατατεθεί σε επιστημονικούς φορείς και πολιτιστικούς οργανισμούς. Σκοπός δεν είναι να ακυρωθούν οι υπάρχουσες θεωρίες, αλλά να προστεθεί μία νέα — βασισμένη στη γλώσσα, τη γεωγραφία και τη ναυτική ιστορία, και όχι σε υποθέσεις εθνολογικού χαρακτήρα.
